قشقرق، جزء طبیعی رشد کودک است

رهنمودهایی برای پدران و مادران

منبع: American Academy of Pediatrics

قشقرق(1) یا حمله های پرخاشگری کودک، شیوه ای است که او درماندگی یا خشمش را با گریه، جیغ یا گُرُپ گُرُپ بالا و پایین رفتن می نمایاند. وقتی که بچه شما بدخُلقی می کند، ممکن است سرخورده، درمانده، خشمگین، هراسان یا حتی آشفته شوید. از آن گذشته، امکان دارد به فکر بیفتید که مبادا مرتکب اشتباهی شده اید. احتمال دارد اطمینان حاصل کنید که گرچه قشقرق (اوقات تلخی) جزء طبیعی رشد کودک به حساب می آید، ولی خوشایند نیست. تقریبا تمام کودکان بین 1 تا 3 سال دچار چنین حالتی هستند. اما در 4 سالگی از این وضع رهایی می یابند.

«انجمن متخصصان کودکان امریکا» از طریق اندرزهای زیر به شما می آموزند که طی این مرحله دشوار و اغلب گیج کننده چه سان می توانید به یاری فرزندتان بشتابید.

از چه رو بچه ها بدعُنق می شوند؟

در مدت زمان بسیار کوتاه، کودکان چیزهای زیادی یاد می گیرند که امکان دارد بزرگترها آنها را بدیهی بپندارند؛ همچون:

چرا نمی توانند همیشه اختیاردار خود باشند؟

چگونه آرزوهایشان را با سایران در میان گذارند؟

به چه کسانی می توانند اطمینان کنند؟

کِی باید بخوابند؟

فراگیری بعضی چیزها، آسانتر از دیگر چیزها است. یادگیری درسهای اجتماعی همانند تسلط بر خلق و خوی، غالبا دشوارترین کار برای بچه ها به شمار می آید.

خردسالان مشتاق اند که بر همه چیز مسلط شوند. می خواهند مستقل باشند و می کوشند بیش از اندازه مهارتها و ایمنی شان، به اقدامی مبادرت ورزند. در ضمن مایلند دست به انتخاب زنند و اغلب به طرز رضایت بخشی به هدف خود نمی رسند و یا از انجام کارها باز داشته می شوند.

بیشتر اوقات بچه ها بدخُلقی می کنند، زیرا بدین وسیله احساساتشان را بیان می دارند. ممکن است این ناکامی طبیعی و گاه خشم را به حالات زیر نمایان سازند:

گریستن و جیغ و داد زدن

خود را زدن یا سر را به اینجا و آنجا کوبیدن

نفس در سینه حبس کردن

شکستن اشیاء

با دیگران بدرفتاری نمودن

الم شنگه و قشقرق، دریچه های اطمینانی هستند که کودک، هنگام افزایش فشار آنها را می گشاید. شما باید جار و جنجالهای او را به منزله بخش عادی و لازمه رشدش بپذیرید و بدانید که آنها به راستی پیامد چالشهای درونی فرزندتان برای رشد و بالندگی است.

گه گاه خردسالان نمی توانند سخنان پدر و مادر خویش و سایر بزرگسالان را کاملاً بفهمند و بیشتر اوقات که حرفهای آنان را خوب ملتفت نمی شوند، آزرده می گردند.

شاید آنها تمامی واژه های ضروری جهت توصیف احساسات و نیازهایشان را ندانند. همین طور، هنوز یاد نگرفته باشند که مشکلاتشان را به تنهایی حل کنند. بچه ها شکست و نامرادی، رنج و درد، بیم و هراس یا عذاب و ناراحتی خویش را با اوقات تلخی نشان می دهند.

بیشتر بچه ها در 3 سالگی از احساساتشان سخن می گویند، بنابراین قشقرق راه انداختن در این سن، کاهش می یابد. به هر حال، بچه هایی که قادر نیستند احساساتشان را به نحو بسیار رضایت بخشی بر زبان آورند، احتمال دارد کماکان در بدعنقی بسر برند.

گاهی بچه ها بیماری یا دیگر ناراحتیهای جسمی دارند که مانع می شود ایشان آنچه را که در دلشان می گذرد، بر زبان جاری سازند.

سایر حالتهایی که امکان دارد بچه را ناامید یا غضبناک کرده ـ و احتمالاً به بدعنقی اش بیانجامد ـ عبارتند از گرسنگی، خستگی و یا آشفتگی. وانگهی، بچه های نگران و بیمار، که خیلی کم استراحت می کنند یا در محیط خانوادگیِ بسیار تنش زا زندگی می کنند، تعداد دفعات بدخلقی شان محتملاً بسی فزون تر است.

ضعف جسمی نیز سبب می شود که کودکان کم سن و سال ناراحت شوند، به ویژه اگر نتوانند:

راه بروند یا بدوند بی آنکه بیفتند

از پلکان بالا و پایین بروند

روی صندلی بنشینند یا برخیزند

اشیاء یا اسباب بازیهای بزرگ را در دست گیرند

چیزی را روی هم سوار کرده جدا کنند

شیوه پیشگیری از جنجال

به پا کردن

شما به عنوان یک پدر و مادر اغلب می توانید زمان بداخلاقی فرزندتان را پیش بینی کنید. امکان دارد بچه شما دمدمی مزاج تر، نق نقوتر و کژخوتر به نظر آید. گریه و ناله سر دهد. گاهی هیچ عاملی ذهن او را از موضوعی خاص منحرف نساخته و یا راحتش نمی گذارد. سرانجام چه بسا گریه آغاز کند و حتی دست و پا زند، جیغ بکشد، به زمین بیفتد یا نفسش را در سینه حبس کند. نباید تعجب کنید که فرزندتان در حضور شما بدخلقی می کند چرا که با اخلاقتان آشنایی دارد و حد و حدودتان را می شناسد در صورتی که ممکن نیست پیش کس دیگری چنین کند. بسیاری از بچه ها احساسات خویش را نزد دیگران بروز نمی دهند و در حضور غریبه ها بیشتر مواظب رفتار و گفتار خود هستند. موقعی که والدین در کنار آنان به سر برده و یاری شان می کنند، خویشتن را بیشتر به خطر می افکنند. به راستی بداخلاقی، نشانه اعتمادی است که فرزندتان به شما دارد.

شما قادر نخواهید بود که از بروز بدعُنقی ها جلوگیری کنید، ولی شاید بتوانید از پیدایش شماری از آنها به این شرط ممانعت به عمل آورید که اطمینان یابید، بچه بیش از اندازه خسته یا دلواپس نیست. سعی کنید:

از اوضاع و احوالی که فرزندتان را درمانده می سازد، بپرهیزید.

محدودیتهای معقولانه ای قایل شوید و انتظار نداشته باشید که بچه شما بی عیب و نقص باشد.

از سیر و سفرهای طولانی یا دیدار از جاهایی که بچه را از آرامش و بازی باز می دارد، خودداری ورزید.

اگر غذا دیر آماده می شود، به وی غذاهای سرپایی (سبک) و سالم بدهید.

موقعی که بچه خسته نیست، او را به فعالیتهای سخت و زمان بر وادارید.

بعضی وقتها فرزندتان خواسته ای از شما دارد که شدنی است، ولی در آن لحظه امکان پذیر نیست. بلافاصله جواب «منفی» دادن ممکن است وی را آماده کج خلقی کند. وقتی مسأله ای پیش پا افتاده باشد، بچه را به حال خود واگذارید ـ مثل اینکه بخواهد به جای بعد از صبحانه، قبل از آن لباس بپوشد. چنانچه مدام به او «نه» بگویید، این بازداشتن، مفهوم واقعی اش را از دست می دهد. لختی مکث کنید و بیندیشید که آیا درخواست فرزندتان حقیقتا ناشدنی است و ارزش دارد که موضع تان را مشخص سازید.

احتمال دارد بچه ها از این سبب اوقات تلخی کنند که پیوسته علت ناتوانی در انجام اعمال مورد نظرشان را در نمی یابید. می توانید بدانان بیاموزید که با عنایت به موارد زیر، همکاری نمایند:

کمک به آنها در جمع و جور کردن بازیچه های شان؛ بازیهای توأم با تفریح و تفنن غالبا در این زمینه، چاره سازند.

نشان دادن جاهایی که می توانند در آنها بازی کنند نه محلهایی که جای بازی نیستند.

شیوه های دیگری که به شما در پیشگیری از خشم و غیظ یاری می کنند، از این قرارند:

آوردن دلایل ساده برای اصول و قواعد

نگهداشتن اشیاء گران و شکننده دور از دسترس اطفال

مراقبت تمام مدت از کودکان برای حصول اطمینان از اینکه ایمنی آنان در معرض خطر نباشد، مانند زمانی که آنها در آشپزخانه به سر می برند.

اگر بچه ها به خاطر کار خاصی نق بزنند یا ناامید شوند، توجهشان را به چیز دیگری جلب کنید.

در صورتی که پای سلامتی فرزندتان در بین باشد، باید مشخص سازید که جدی حرف می زنید و او ناچار از گوش دادن است. چنانچه سرگرم انجام کاری خطرناک می باشد، وی را از محل دور کنید و یا چیزهای پرخطر را از دسترسش خارج سازید. بچه ها به تنهایی این رهنمودهای ارزنده را فورا فرا نمی گیرند. ایشان نیازمند اعمال مشخص و پیگیر پدر و مادر خویش اند تا از ایمنی و تندرستی آگاه گردند.

وقتی کج خُلقی رخ می نماید، چه باید کرد؟

هنگامی که فرزندتان بدعُنق می شود، سعی کنید خونسرد باشید. اگر صدایتان را بلند کنید و خشمگین گردید، وی هم از رفتار شما تقلید می کند. موقعی که این وضع پیش می آید، داد کشیدن به سر بچه، ممکن است کار را بدتر کند. بکوشید جوّی ایجاد کنید که میزان تنش کلّی را کاهش داده و باعث گردد که شما و فرزندتان هر دو احساس آرامش بیشتری کنید.

ضمن اینکه در آرامش به سر می برید، در پی آن باشید که توجه فرزندتان را به چیزی دیگر چون کار یا اسباب بازی جدید معطوف داشته و به این ترتیب ذهنش را منحرف گردانید. احتمالاً شوخیهایی مثل شکلک در آوردن نیز به شما یاری خواهد نمود که در پاره ای موقعیتها، فشارهای روانی را بکاهید. اگر حواس پرتی یا شوخی و خوشمزگی، خشم کودک را فرو ننشاند، بهترین کار ممکن این است که رفتار مورد نظر را نادیده بگیرید. آنچه که در زیر می آید، نمونه هایی از قشقرق و اوقات تلخی ملایم است که می توان و باید از آنها چشم پوشید.

گریستن و جیغ کشیدن برای جلب توجه

بروز جزیی خشم نظیر محکم بستن در، بیرون آوردن زبان و یا شکلک در آوردن

ضربه زدن و لگد انداختن به کف اتاق، دیوار یا در ـ تا بدانجا که چیزی احتمالاً آسیب ببیند و یا فرزندتان مصدوم گردد.

به برخی از حمله های پرخاشگری نمی توان بی اعتنایی کرد. در چنین اوضاع خاصی شما باید فرزندتان را از صحنه قشقرق دور کنید و آنقدر پهلویش بمانید تا آرام گیرد. این گونه جنجال به پا کردنها شامل چنین رفتارهایی می باشند:

زدن و یا لگد پراندن به والدین یا دیگران

پرتاب اشیاء

جیغ، داد و هوار پیاپی

ابراز خشم و کج خلقی در اماکن عمومی

شما نباید هیچ گاه فرزندتان را به خاطر بدعنقی تنبیه کنید زیرا ممکن است احساسات مربوط به خشم و یأس را در دل نهان دارد که این خود احتمالاً حالتی بیمارگونه است. واکنش والدین به بدخلقی های فرزندان باید صبورانه، دلسوزانه، محبت آمیز و توأم با قاطعیت باشد. همزمان با رشد کودک، این رفتار رفته رفته به او کمک می کند تا خویشتن داری را فرا گیرند و هنگامی که عصبانی یا سرخورده می شوند، دست از اوقات تلخی بردارند. به یاد داشته باشید که آزمون دستورات و محدودیتهای پدر و مادران برای فرزندان، امری عادی است.

برای آنها طبیعی است که از خود دفاع کرده و به والدین شان اعتراض کنند.

با پاداش دادن، تسلیم بچه ها نشوید

والدین نباید به خاطر قشقرق راه نینداختن بچه ها، به آنها اجر و مزد دهند. به محض اینکه تسلیم بداخلاقی بچه ها شوید،

دفعه دیگر که بدخلقی به آنان دست می دهد، اگر به خواسته خود نرسند، خشمگین تر هم می گردند. چنانچه در برابر آنچه که بچه می خواهد، سر فرود آورید، شاید فکر کند که بدخلقی، او را به خواسته هایش می رساند. چنانچه اوقات تلخیها، آرزویی را تحقق نبخشند، در این صورت کمتر احتمال دارد که آنان به این رویه ادامه دهند. خشم و غضب بچه زمانی فزونی می گیرد که شما وی را با حالتی نزار رها سازید. مهم این است که مهربان و در عین حال ثابت قدم باشید و در طول مدت حملات پرخاشگری، واکنش یکسانی به او نشان دهید.

گروهی از والدین هر بار که به فرزندان شان جواب «منفی» می دهند، احساس گناه می کنند. آنها قادرند حالت تردید را در صدای پدر و مادرشان دریابند و زمانی را که اینان مقصر هستند، تشخیص دهند. حتی در سنین دو یا سه سالگی هم می کوشند که از این موضوع سود جویند. موقعی که والدین پوزش می خواهند یا پاره ای از قواعد را به اجرا در نمی آورند، برای بچه ها دشوارتر است که پی برند کدام دستورات پایدارند و کدام ناپایدار. به عنوان فردی راهنما، یکی دو قاعده و قانون وضع کنید، ولی در مورد اجرای آنها ثابت قدم باشید. هر بار که فرزندتان قانون شکنی می کند، با وی به مقابله بپردازید. همچنین اطمینان یابید تمامی بزرگسالانی که از او مراقبت می نمایند، از همین شیوه و مقررات پیروی می کنند.

هنگامی که قشقرق به شکل حاد در می آید

این گونه حالات باید در اواسط چهار سالگی کودک کاهش یافته و از شدت شان کاسته شود. خشم و غضب در هیچ زمانی نباید به سایر بچه ها یا دیگران گزند رساند. در حین اوقات تلخی ها، رفتار او باید به هنجار و سالم به نظر آید. زمانی که طغیان از حد گذشته و یا پی در پی رخ دهد، ممکن است نشانه آغازین مشکلات عاطفی باشد.

چنانچه کودکتان یکی از علایم هشدار دهنده را از خویشتن بروز می دهد، با متخصص بیماریهای کودکان رایزنی کنید:

بدخلقی هایی که بعد از چهار سالگی ادامه می یابد و یا وخیم تر می شود.

لطمه رسانی به خود و یا دیگران در طی بدعنقی

تخریب یا صدمه رسانی به اشیاء در حین خشم و غضب

پزشک متخصص اطفال باید یقین حاصل کند که اشکالات جسمی یا روان شناختی، عامل کج خلقی نبوده اند. راهنمایی او یاور شماست تا برای رویارویی با اینگونه فورانهای عصبی بهتر آماده شوید.

در ضمن پیش از تبعیت از اندرزها و رهنمودهای دوستان یا بستگان خوش نیت، بیندیشید. راهنماییهای آنها اغلب به تجربیات محدودشان بستگی دارد و ممکن است شامل وضع شما و فرزندتان نگردد.

انجمن پزشکان متخصص اطفال امریکا بر این باور است که همه پدران و مادران باید بدانند که اوقات تلخی جزء به هنجار رشد و نمو کودک است. بچه هایی که دچار چنین حالاتی هستند «بد و ناقلا» نیستند. اینان به هدایت و آگاهی والدینشان نیازمندند. رفع حمله های پرخاشگری شاید آسان نباشد، لیکن چنانچه به نحو صحیحی از پس آنها برآیید، تا ابد نمانده و دیری نخواهند پایید.

اطلاعات مندرج در این نشریه نباید به عنوان جایگزین مراقبتهای پزشکی و رهنمودهای متخصص بیماریهای اطفال به کار روند. امکان دارد روشهای درمانی دارای اشکال متفاوتی باشند که احتمالاً پزشک کودکان بر حسب حقایق و شرایط اختصاصی توصیه می کند:


پایگاه اطلاع رسانی حوزه