مقدمه ای بر شعر درمانی

روانشناسی به عنوان علم خود از علوم جوان محسوب می شود و همانند سایر علوم معاصر رشد روز افزونی داشته است به گونه ای که امروزه رد پای آنرا در علوم مختلف می توان به وضوح یافت.تعامل این علم با علوم دیگر به خصوص علوم انسانی باعث کشف راههای تازه درعلوم موجود دردو سوی این تعامل، شده است.

هنر از دیر باز ضرورتی در تمامی امور زندگی بشر بوده است .شاید گزافه نباشد اگر بگوییم خواستگاه اصلی هنر زندگی است یعنی اینکه زندگی تنها دلیل حضور هنر در جوامع انسانی از بدو تولد اسنان در کره ی خاکی و حتا پیش از آن ، می باشد.
روانشناسی و هنر دو یار دیرینه اند . هرکدام مدیون دیگری است چه زمانی که علم نبودند و در تنگنای تکنیک بشری محصور نشده بودند ،چه آن زمان که در این حصار، رام بشر شدند.
استفاده از نوع های مختلف هنری در درمان بیماری ها و مشکلات روانی رویکردی است که روانشناسی هماره به آن گوش چشمی خاص داشته است.ما در ایران تئاتر درمانی و موسیقی در مانی را در این میان بیشتر می شناسیم یا اینکه بیشتر در مورد آن شنیده ایم .اما با درمان های دیگر در حیطه هنر در مانی آشنایی کمتری داریم . شاید به دلیل این که ترجمه های زیادی در این حیطه نداریم و صد البته تجربه های کار آمد.درمان هایی مثل قصه در مانی ،روایت درمانی ،نقاشی در مانی و .... . و شعر درمانی که در این مجال به صورت مقدماتی به بحث در مورد آن خواهیم پرداخت. این مبحث مجمل و تنها مقدمه ای بر این روش درمانی چون جای ایراد مباحث تخصصی تر را در این جا نیافتم و آن را به وقتی دیگر موکول می کنم. در صورتی که مجالی پیش آمد در مورد روش های درمانی دیگر در حیطه هنر درمانی نیز مطالبی را ارائه خواهم داد.

تاریخچه شعر درمانی

جادوگران از سا ل ها ما قبل تاریخ با ترانه ها ی موزون و مشخص برای کنترل شدید محیط و درمان بیماری های قبیله سود می جستند. 4 قرن قبل از میلاد مصریان بر رو ی پاپیروس ترا نه هایی را می نوشتند و به بیماران می خوراندند بدین منظور که کلمات بیماران را بهبود فوری می بخشد . این کار را هنوز برخی از دعا نویسان قدیمی که در نقاط مختلف کشور به انواع
مختلف دعا می نویسند انجام می دهند. بر خی از این دعا نویسان اورادی را بر پارچه یا کاغذی می نویسند و به گردن بیمار می اویزند به امید آنکه بیمار شفا یابد.
انجیل به طور گذرا اشاراتی به استفاده شعر و موسیقی توسط حضرت داوود(ع ) برای آرامش و تسکین روحیه ی تند و افسار گسیخته پادشاه سئول در حدود هزار سال قبل از میلاد مسیح دارد. یونانیان آپولو خداوند دو گانه شعر و دارو را می پرستیدند که می تواند نشان دهنده اعتقاد آنان به ارتباط بین شعر و سلامتی باشد.در نظریه ارسطو می توان به پالایش نفس با
استفاده از هنر یا همان کاتارسیس اشاره کرد ارسطو در سیصد و سی سال قبلداز میلاد مسیح به اهمیت هنر به مثابه درمان پی برده و در مورد آن بهدتفصیل سخن رانده است.
در ایران که سخن و سخن وری از هنر های هماره مورد ارج و در صدر بوده رد پا های هر چند کم رنگ از شعر درمانی می توان یافت. خواندن اشعار و منظومه ها بر بالین بیمار همراه با دو تار نوازی و سعی در باز گرداندن سلامت به کالبد بیمار توسط بخشی ها، خواندن اوراد موزون و فوت کردن آن بر سر بیمار همراه با دود اسپند در جنوب، استفاده از شعر در نصحیت نامه
ها و بیان راه حل ها به صورت شعر در کتب و مجالس ،در اقصی نقاط این سرزمین پهناور. شعر خوانی ها و جلسات مشاعره در جمع های شبانه ( شاید و با کمی تامل) و .... همه و همه استفاده های درمانی و شفا بخشی از شعر است. تاریخچه ی شعر درمانی در ایران به مراتب از این چند سطر مجمل فراتر است و خود مجالی دیگر می طلبدو مقالی دیگر. اولین شعر درمانگر رسمی سورانوس بود که بیماران دارای اختلالات ذهنی را از راه وا داشتن آنان به اجرای مضامین شعر گونه درمان می کرد.شعر بدوا برای مقاصد زیبایی شناسانه به کار می رفت و تا قرن بیستم خواص درمانی ان ناشناخته بود..
فروید پدر روانکاوی ، مفتون شباهت های رویا و شعر به خاطر ارتباط بی بدیلشان با ناهوشیارشد و در مورد آن اشاراتی در مقالات به صورت پراکنده داشته است اما هرگز به آن به عنوان روشی درمانی نگاه نکرده است. اولین برنامه رسمی شعر درمانی در بخش روانی بیمارستان کامبرلند بروکلین در شهر نیویوورک توسط جک لیدی ( jack .j . leedy ) و شاعر
معاصر الی گریفر اجرا شد.و در سال 1969 انجمن شعر درمانی در آمریکا به  طور رسمی تاسیس شد.

شعر درمانی:

شعر درمانی به صورت آرمانی نوعی گروه درمانی فرعی است که در ادامه جلسات درمانی فردی به کار می رود. هر چند گزارشاتی از به کار گیری شعر درمانی در جلسات درمان فردی نیز وجوود دارد.
شعر درمانی یک رویه درمانی است که در آن شعر به قصد رشد شخصی و سلامتی هیجانی مورد استفاده قرار می گیرد.در واقع در اینجا باید بر این نکته  تاکید کرد که به کار گیری واژه درمان تنها به این منظور نیست که کاربرد شعر درمانی در بیمارستان های روانی یا بیماران روانی حاد است بلکه طیف تحت پوشش این رویکرد از جلسات گروه درمانی رشدی تا بیماری های روانی مزمن را شامل می شود.در مورد درمان به صورت گروهی نیز به ذکر این مطلب اکتفا می کنم که:
" گروه درمانی فرآیندی است که افراد شرکت کننده در آن به کمک هم و باتعاملی پویا تحت هدایت یک رهبر که به طور معمول درمانگری آموزش دیده است ، به حل تضاد ها ، مشکلات و.... نائل می گردند."

هنگامی که شخص به شناخت درد یا لذت از یک شعر نائل می شود هیجاناتش که قبلا سرکوب شده بودند، رها می شود .شاعر چه زنده و چه مرده یک خویشاوند روحی است که ابراز احساسات مکتوبش مراجع یا بیمار ( این دو اصطلاح در
روانشناسی بار معنایی متفاوتی دارند)را مطمئن می کند که تنهانیست.درمانجو در خلال جلسات بدون آنکه مستقیما به بیان افکار و احساسات خود بپردازد آن ها را در شعر جاری می کند.چه به صورت نوشتن شعر خود ، چه به صورت خواندن شعر شاعران دیگر که رهبر گروه برای هر جلسه تهیه می کند.شعر درمانگران که بر فنون شعر درمانی تسلط لازم را دارند با کمک شعر ها به بحث در مورد احساسات و تداعی های آزاد در طی جلسه می پردازند ،تا با رهایی هیجانات در هم آمیخته ،بینش و فهمی نو در مورد آن ها به دست ید. این بینش هم توسط درمانگر و هم درمانجو کشف و ابراز می گردد.
انتخاب شعر ازجمله عواملی است که در مانگر باید حد اکثر دقت را در مورد آن داشته باشد.موضوع شعر ، ریتم ،سجع ، قافیه و دیگر صنایع شعری در اثر بخشی شعر مشارکت دارند، که از سوی درمانگر باید مورد ملاحظه قرار گیرد.
شعر از همان مکانیسم هایی استفاده می کند که نماد ها ،آرزو ها و جابجایی ها استفاده می کنند.در شعر انسان به خودش باز می گردد و رفتار او با همنوعانش به صورت ارتباط عاطفی در می آید.در واقع او با گذر از
جهان اجتماعی دارای واقعیت عقلانی به جهانی اجتماعی برخوردار از اشتراک هیجانی و عاطفی می رسد.( کریستوفر کادول).
شعر بیانی مبدل است و مراجع را به سوی یک اظهار نظر آرامش بخش می کشاند که ممکن است برای جامعه غیر قابل پذیرش یا غیر معمول باشد.شعر همیشه قابل اعتماد است زیرا کاملا بی نقص از ناهوشیار اقتباس شده است. شعر
همچون دیگر نشانه ها ، اطلاعات ارزشمندی را در اختیار درمانگر می گذارد.در طول جلسات شعر درمانی ،مراجع با کمک درمانگر می آموزد که چگونه با کمک شعر ها احساسات خود را بیان کند و چگونه به کمک سرایش شعر احساسات واپس زده شده را آزاد کند و در هم تنیدگی احساسات که موجب آسیب های روانی برای او گردیده است را مرتفع سازد. شعر درمانی مراجع را قادر می سازد که ارتباط محرمانه ای ، که به صورت های دیگر نمی تواند اظهار کند را برقرار سازد .به همین دلیل شعر درمانی غالبا در مواقعی که سایر روشها ی درمانی شکست خورد ه اند موفق است.

کاربرد ها:

هر چند در کشور ما گزارش رسمی از کاربرد این فن درمانی نو و ارزشمند وجود ندارد.اما باید ابراز داشت باتوجه به پیشینه این هنر گهر بار در میان ایرانیان و ارزش و ارجی که این نوع ادبی در محافل علمی و غیر علمی دارد، می تواند در درمان های روانی بسیار کار آمد باشد. ظریفی می گفت: هر ایرانی حداقل برای یک بار هم که شده در عمرش یک بیت شعر سروده است.
شعر درمانی تقریبا در تمام گونه های اختلالات هیجانی و در تمام گروه های سنی به کار می رود. گروه های درمانی در بیمارستان ها ، کلینیک های بهداشت روانی ، مراکز دارو درمانی ، زندان ها ،مراکز باز پروری و خانه سالمندان کاربرد دارد.
اثر بخشی روش یاد شده برای روان نژند ها ،روان پریش ها ،عقب ماندگان ذهنی ،معتادان به دارو و الکل و کسانیکه خودکشی می کنند ثبت شده و گزارش های رسمی از ان ها وجود دارد.( در سایر کشور ها)
درپایان جا ذکر این نکته را ضروری می دانم که فنون و روش های درمان درجمعیت ها و جوامع مختلف و فرهنگ های متفاوت ضرورتا متغیرند . به عنوان مثال گروهی که توانایی کلامی محدود دارند در مقایسه با نوجوانانی که از قدرت بیان بالاتری برخوردارند تحت روش های درمانی متفتاوتی قرار می گیرند. همچنین شعر درمانی در کشوری مثل ایران که سابقه طولانی در این نوع ادبی را داراست با کشورهایی که از این سابقه کمتر برخوردارند به طور قطع از تکنیک ها و روش های متفاوتی باید استفاده کند.


ابراهیم شاکری
کارشناس مشاوره

منابع :
39 فن روان درمانی احمد اعتمادی - دکتر مصطفی تبریزی
هنر درمانی دانیل براوون
ترجمه مهدی وهابی
کتاب شعر اصفهان بهار 1371
گروه درمانی ماریان اشنایدر کوری - جرالد اشنایدر کوری
ترجمه :سیف الله بهاری