بسم الله الرحمّن الرحیّم
به نام خداوند بخشنده مهربان

الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ تَطمَئنُّ قُلُوبُهُم بِذِکرِ اللَّهِ أَلا بِذِکرِ اللَّهِ تَطمَئنُّ الْقُلُوب (۲۸)

آنها کسانى هستند که ايمان آورده اند و دلهايشان به ياد خدا مطمئن (و آرام ) است ، آگاه باشيد با ياد خدا دلها آرامش مييابد! (۲۸)


ذکر خدا چيست و چگونه است ؟

(( ذکر )) همانگونه که راغب در (( مفردات )) گفته است (( گاهى به معنى حفظ مطالب و معارف آمده است )) با اين تفاوت که کلمه (( حفظ )) به آغاز آن گفته مى شود و کلمه (( ذکر )) به ادامه آن ، و گاهى به معنى يادآورى چيزى به زبان يا به قلب است ، لذا گفته اند ذکر دو گونه است : (( ذکر قلبى )) و (( ذکر زبانى )) و هر يک از آنها دو گونه است يا پس از فراموشى است و يا بدون فراموشى .

و به هر حال منظور در آيه فوق از ذکر خدا که مايه آرامش دلها است تنها اين نيست که نام او را بر زبان آورد و مکرر تسبيح و تهليل و تکبير گويد، بلکه منظور آن است که با تمام قلب متوجه او و عظمتش و علم و آگاهيش ‍ و حاضر و ناظر بودنش گردد، و اين توجه مبداء حرکت و فعاليت در وجود او به سوى جهاد و تلاش و نيکيها گردد و ميان او و گناه سد مستحکمى ايجاد کند، اين است حقيقت (( ذکر ))

که آنهمه آثار و برکات در روايات اسلامى براى آن بيان شده است .




در حديث مى خوانيم که از وصايائى که پيامبر به على (عليه السلام ) فرمود اين بود:

اى على سه کار است که اين امت طاقت آن را ندارند (و از همه کس ساخته نيست ) مواسات با برادران دينى در مال ، و حق مردم را از خويشتن دادن ، و ياد خدا در هر حال ، ولى ياد خدا (تنها) سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر نيست ، بلکه ياد خدا آن است که هنگامى که انسان در برابر حرامى قرار مى گيرد از خدا بترسد و آن را ترک گويد.




در حديث ديگرى مى خوانيم امام على ( عليه السلام ) فرمودند:

ذکر دو گونه است : ياد خدا کردن به هنگام مصيبت (و شکيبائى و استقامت ورزيدن ) و از آن برتر آن است که خدا را در برابر محرمات ياد کند و ميان او و حرام سدى ايجاد نمايد.

و به همين دليل است که در بعضى از روايات ذکر خداوند به عنوان يک سپر و وسيله دفاعى شمرده شده است ، در حديثى از امام صادق ( عليه السلام ) مى خوانيم که روزى پيامبر رو به يارانش کرد و فرمود:

سپرهائى براى خود فراهم کنيد عرض کردند اى رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) آيا در برابر دشمنان که اطراف ما را احاطه کرده و بر ما سايه افکنده اند؟ فرمود نه ، از آتش

( دوزخ ) بگوئيد: سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر ( خدا را به پاکى بستائيد و بر نعمتهايش ‍ شکر گوئيد و غير از او معبودى انتخاب نکنيد و او را از همه چيز برتر بدانيد ).




و اگر مى بينيم در پاره اى از احاديث ، پيامبر به عنوان (( ذکر الله )) معرفى شده ، نيز به خاطر آن است که او مردم را به ياد خدا مى اندازد و تربيت مى کند. از امام صادق ( عليه السلام ) در تفسير الا بذکر الله تطمئن القلوب نقل شده است که فرمودند: (( به وسيله محمد دلها آرامش مى پذيرد و او است ذکر خدا و حجاب او ))!.