شماره 6 دو فصلنامه "مطالعات اسلام و روان‌شناسی" با عناوین زیر از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است: روش‌شناسی ساخت یك مقیاس اسلامی، بررسی تاثیر گروه درمانی مذهبی و شناختی، تعیین رابطه بین دینداری با سخت‌رویی روان شناختی، مولفه‌های اجتماعی بهداشت روانی در نهج‌البلاغه با تاكید بر كار و فعالیت اقتصادی، تاملی سر سازوكار ایمان و امید در زندگی و تاثیر آن بر سلامت روان انسان و...
در ذیل بخشی از مقاله اخیر را كه نوشته مریم انصاری و ابراهیم میرشاه جعفری می‌باشد،‌ برای بهره‌مندی خوانندگان درج می‌كنیم.
انسان موجود بسیار پیچیده با ابعاد گوناگونی است و تداوم حیات او به تعادل نسبی این ابعاد بستگی دارد. یكی از این ابعاد سلامت روان است. سلامت روان، حالت كامل آسایش و كامیابی زیستی - روانی و اجتماعی است و صرف نبود بیماری یا معلولیت نمی‌باشد (سازمان بهداشت جهانی). سلامت روانی در مفهوم عام خود نیز به سلامت فكر،‌تعادل روانی و دارا بودن ویژگی‌‌های مثبت روانی گفته می‌شود و راه‌های دستیابی به سلامت فكر و روح كه برای تعالی و تكامل فردی و اجتماعی انسان‌ها لازم است، با پرداختن به آن روشن می‌شود.
اعتقاد و ایمان به خدا و انجام اعمال و مناسك مذهبی توسط افراد، نقش موثری در سلامت روانی و جسمانی آنها دارد و در شكل‌گیری شخصیت و سبك زندگی سالم نقش مهمی ایفا میكند. مذهب به عنوان مجموعه‌ای از انتقادها، بایدها و نبایدها و نیز ارزش‌های اختصاصی و تعمیم یافته، یكی از موثرترین تكیه گاه‌های روانی به شمار می‌رود كه می‌تواند معنای زندگی را در لحظه لحظه‌های عمر فراهم كند و در شرایط خاص نیز با فراهم كردن تكیه‌گاه‌های تبیینی، فرد را از تعلیق و بی‌معنایی نجات دهد (بهرامی، 1378).
ایمان و امید، آثار خوب زیادی در زندگی فردی و اجتماعی افراد به جای می‌گذارد كه از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره كرد:

1. آرامش: آرامش، امید هر انسانی است. آرامش (طمانینه) یعنی اینكه انسان در قصد و اراده خود استقرار و آرامش داشته باشد و هیچ‌گونه اضطراب و نگرانی به خود راه ندهد. قرآن كریم در میان امواج نگرانی‌ها و اضطراب‌ها، امید به خدا و ذكر او را به عنوان برترین داروی آرامش بخش و شفادهنده قلب‌ها معرفی می‌كند و پروردگار، آن را از خواص ایمان و از نعمت‌های بزرگ خود شمرده است: "الا بذكرالله تطمئن القلوب، آگاه باشید كه با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد و ناآرامی‌ها و اضطراب‌ها مهار می‌شود"(رعد، 28).
انسان فطرتا جویای سعادت خویش است. اگر بتوان برای سعادت دو مولفه اساسی برشمرد، آرامش مولفه اصلی است كه به دو شكل آرامش روحی (آرامش خاطر) و امنیت اجتماعی ظهور می‌كند. در این راه، انسان از تصور رسیدن به سعادت، شاد می‌شود و از فكر یك آینده شوم، لرزه بر اندامش می‌افتد و دچار دلهره شدید می‌شود. آنچه مایه سعادت انسان می‌شود، دو چیز است: تلاش، امید و اطمینان به شرایط جدید كه همراه با حضور، خضوع و نهایت كوشش است. در حقیقت، آرامش روحی. گمشده انسان امروزی است و او با تمام وجود به دنبال دستیابی به آن است(مطهری، 1369).
در روان‌شناسی و علوم اجتماعی، شخصیت سالم به كسی گفته می‌شود كه در حوزه رفتاری، آرامش دارد و دچار تشویش و بحران نمی‌شود. از نظر قرآن نیز انسان مومن كسی است كه شخصیت سالم، آرامش و امنیت دارد و نسبت به گذشته، غم و اندوه به دل راه نمی‌دهد. ایمان محكمی كه از مطالعه اسرار شگفت‌انگیز این جهان پهناور سرچشمه می‌گیرد، قلب را لبریز از عشق، نشاط، آرامش و اطمینان می‌كند. انسان در پرتوی بندگی خداوند از قید بندگی غیر او آزاد می‌شود و هنگامی كه با آن وجود لایتناهی آشنا می‌گردد، همه‌ چیز، جز او در نظرش كوچك می‌شود و به این خاطر، هرگز از دست دادن چیزی، روح او را دچار توفان‌های اضطراب و نگرانی نمی‌كند.

2. انبساط خاطر و شادمانی: از دیگر نشانه‌های امید در زندگی، خوش بینی به جهان و خلقت هستی است،‌ زیرا فرد با ایمان و امیدوار، آفرینش خود و جهان را هدفدار می‌بیند و هدف را خیر، تكامل و سعادت معرفی می‌كند. چنین فردی زمینه ترقی و تعالی را برای خود و افراد دیگر فراهم می‌كند (همان).
انبساط خاطر و شادمانی با سلامت روان، ارتباط بسیار نزدیكی دارد. شوارز و استراك (1991) معتقدند كه افراد شاد، در پردازش اطلاعات به خوش‌بینی و شادمانی متمایل هستند و در نتیجه، امید به زندگی بیشتری دارند. داینر (2002) شادكامی را نوعی ارزشیابی از خود و زندگی می‌داند. عوامل بسیاری در ایجاد شادمانی دخالت دارد كه از آن جمله می‌توان به نقش تحصیلات، پول و درآمد (آرگایل، 2001)،‌ رضایت شغلی و رضایت از زندگی (آدلر و فاگلی، 2005)، سلامت جسم و روان (ادینگتون و شومن، 2004) و داشتن ایمان و مذهب (اسكومیكر،2002) اشاره كرد. یافته‌های پژوهش‌ها نشانگر این است كه در نظر داشتن شادی و طراحی برنامه‌هایی برای شاد بودن با انگیزه‌های مختلف، باعث افزایش خوشحالی می‌شود و امید به زندگی را بالا می‌برد. در واقع، شادكامی محصول سلامت روانی است، نه هدف آن.
از نظر تاثیرهای فیزیولوژیكی، بسیاری از تحقیق‌ها نشان داده كه حالت‌ها و عناصر خاص معنویت و ایمان ممكن است كه اثرهای مثبتی بر مكانیزم‌های گوناگون فیزیولوژیكی درگیر در سلامت داشته باشد (استیبیچ، 2008). هیجان‌هایی، مانند امیدواری، عشق ورزیدن و گذشت كه در عرف دین ترویج می‌شود، به واسطه تاثیر بر مسیرهای نورونی مربوط به سیستم ایمنی، ممكن است كه اثر خود را در بهبود سلامت، اعمال كند (سیبولد و هیل، 2001).
در این راستا، ساعد و روشن (1387) رابطه بین معنویت و سلامت روان را با دخالت مكانیزم‌هایی، مانند سبك‌های مقابله‌ای،‌ مكان كنترل، حمایت اجتماعی و شبكه‌های اجتماعی، مكانیزم‌های فیزیولوژیكی و در نهایت، محیط و معماری بناها نشان داده‌اند كه این مكانیزم‌‌ها ممكن است با عوامل فردی،‌ مانند وضعیت قبلی سلامت روان فرد، سن و زمینه فرهنگی او به خوبی در ارتباط باشد.

3. افزایش انرژی روانی و قدرت سازگاری با محیط: امید این اثر را دارد كه انرژی روانی انسان را افزایش دهد و باعث شود كه او بر تلاش خود برای رسیدن به مقصود بیفزاید. در واقع، امید، به نمایش گذاشتن توانایی‌های انسان است. از ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری افراد سالم و امیدوار، برخوردار بودن از مهارت‌های مقابله‌ای و مقابله صحیح با مشكل‌ها می‌باشد. امروزه در سطح دنیا افرادی، توانمندی‌ و قابلیت لازم برای زندگی اجتماعی و فردی در جامعه را دارند كه در كنار هوش و قابلیت ذهنی و انتزاعی، قابلیت دیگری به نام هوش هیجانی و اجتماعی دارند، بنابراین، تقویت هوش هیجانی در افراد باعث سازگاری بهتر با جامعه و اجتماع خواهد شد و فرد در این وضعیت از آرامش بیشتری برخوردار خواهد بود.

4. كاهش ترس و اضطراب: هر كس امید به بهبودی امور و اصلاح كارها را از دست دهد، نسبت به آینده و سرانجام كار،‌ دچار ترس و اضطراب می‌شود. چیزی كه می‌تواند از ترس و اضطراب او كم كند، امیدواری است. كسی كه خداپرست است، می‌داند كه سررشته همه امور به دست خداست و اوست كه انسان را از خواری گناه به وسیله توبه به اوج عزت و سربلندی می‌رساند، پس كمترین دلیلی برای ناامیدی ندارد. همچنین باید انتظارهایمان از خود و اطرافیان، قابل دسترس و متناسب با تلاش و فعالیتمان باشد تا دچار ناكامی و به تبع آن، ناامیدی نشویم (عسگری، 1387)
ایجاد امید به زندگی و حل مشكل‌ها،‌ یكی از جنبه‌های مهم مشاوره و روان‌گری هم است. مشاوران مومن ومتعهد می‌توانند روی انتظارهای افرادی كه دچار ناامیدی و به دنبال آن، ترس هستند، بسیار تاثیرگذار باشند. در واقع، انتظارهای مثبت می‌تواند باعث ایجاد انگیزه در افراد در جهت تلاش برای بهبود شود. امید اثر مثبتی بر مشكل فردی دارد. مشاوران می‌توانند امكانات بالقوه عقلی و عاطفی - روانی مراجعه‌كنندگان را به فعلیت برسانند و به منظور درمان آنان از ایجاد امید به زندگی بهره ببرند. بهترین و آسان‌ترین راه حل كاهش اضطراب، متوجه كردن آنان به وجود یك تكیه‌گاه عظیم و پایدار است كه همان ایزد یكتا می‌باشد.

5. بالا بردن قدرت تصمیم‌گیری و مشاركت اجتماعی: افزایش تعامل‌های اجتماعی، مشاركت جمعی و قدرت تصمیم‌گیری می‌تواند باعث افزایش روحیه،‌ توانمندی و امیدواری شود. از نظر شناختی - اجتماعی،‌ امید ارتباط نزدیكی با تصمیم‌گیری شناختی دارد، زیرا امید می‌تواند در شرایط بحرانی فرد را وادار به تصمیم‌گیری كند، مانند ریسك كردن در موقعیت‌های واقعی. در شرایط واقعی، تصمیم‌های انسان به درك او از خطر (میزان ریسك پذیری) و شاخص امید بستگی دارد و همین امر باعث می‌شود كه فرد با توجه به آن موقعیت و انتظارهایی كه از پیامد و منفعت آن دارد، تصمیم‌گیری كند (گودامسكی، 1998).
انسان یك فرد اجتماعی است و زندگی سالم او به روابط اجتماعی پنهانی بستگی دارد. غرایز و نیازهای اجتماعی به صورت یك سلسله تقاضا در باطن انسان وجود دارد كه با تعلیم و تربیت باید پرورش یابد. در این راستا، آن چیزی كه بیش از هر چیز حق را محترم، عدالت را مقدس، دل‌ها را به یكدیگر مهربان و اعتماد متقابل را میان افراد برقرار می‌‌كند، تقوا و عفاف را تا عمق وجدان آدمی نفوذ می‌دهد و به ارزش‌های اخلاقی اعتبار می‌بخشد، ایمان و امید است.

6. بالا بردن ظرفیت انسان درباره مرگ: زندگی انسان، خوشی‌ها و ناخوشی‌هایی دارد و بسیاری از آنها،‌ پس از تلاش زیاد قابل پیشگیری و برطرف كردن است. امید در انسان نیروی مقاومت می‌آفریند،‌تلخی‌ها را شیرین می‌كند و سختی‌ها و حتی مرگ را در نظر او بی‌اهمیت جلوه می‌دهد. از نظر روان‌شناسان، بیشتر بیماری‌های روانی كه ناشی از ناراحتی‌‌های روحی و تلخی زندگی است، در افراد بی‌ایمان و ناامید دیده می‌شود. هر چه فرد امیدوارتر و با ایمان‌تر باشد، از این بیماری‌ها محفوظ‌تر است. به دلیل بی‌ایمانی و ناامیدی در این عصر است كه بیماری‌های روانی و عصبی رواج یافته است.
احساس فناپذیری و عدم تكامل، علت زیربنایی‌ ترس‌های وجودی و احساس‌های پوچ‌گرایانه می‌شود. دین با وعده دادن جاودانگی در دنیای دیگر می‌تواند با این احساس‌های منفی مبارزه كرده و به زندگی معنا بخشد و در ذهن مخاطبانش برای این جهان ثبات و دوام فراهم كرده، امید ببخشد. پژوهش‌های متعدد نشان داده كه آنچه انسان امروزی را بیشتر رنج می‌دهد، خلا وجودی و احساس بی‌هدفی و ناامیدی در زندگی است. همین احساس ناامیدی و پوچی كه ناشی از فراموشی خدا به عنوان مبدا و مقصد زندگی است، باعث شده هنگامی كه انسان امروزی به پایان زندگی می‌اندیشد، آینده را تاریك و مبهم ببیند و از آن بترسد، در حالی كه داشتن دین با ایجاد یك نظام فكری و عقیدتی منسجم در چارچوب مبدا و معاد، واقعیت‌های زندگی را برای انسان قابل فهم كرده و باعث هدفمندی و معناداری جهان برای فرد شده است. تاثیر ارزش‌ها و عقاید مذهبی در سلامت روانی افراد در پژوهش‌‌های گوناگون مورد بررسی قرار گرفته است.
آذربایجانی و موسوی اصل (1385)، آثار داشتن ایمان و امید و تاثیر آن در زندگی را در دو سطح فردی و اجتماعی مطرح می‌كنند. در سطح فردی، شامل چهار تاثیر آرامش روان، خشنودی و رضایت از زندگی، تفسیر خوش‌بینانه‌ از مرگ و سلامت جسمانی است و در سطح اجتماعی، باعث انسجام اجتماعی، كاهش جرم و انحراف و نوع دوستی و كمك به دیگران می‌شود.
تحقیق‌های بترایی و فتحی آشتیانی (1387) نشان می‌دهد كه با افزایش میزان ایمان و امید در زندگی افراد،‌ آنها این توانایی را می‌یابند كه در شرایط گوناگون به گونه‌ای مناسب رفتار نموده و از مسیر تعادل خارج نشوند و در نتیجه، در برابر شرایط اجتماعی، اقتصادی و بدنی نامناسب، از خودشان بردباری نشان داده و براساس تعالیم وحیانی و الهی رفتار نمایند. در واقع، افراد امیدوار، سلامت روان بیشتری نسبت به افراد بی‌ایمان و ناامید دارند.
از نظر شافر و كینگ (1990)، افراد متدین و غیر متدین میزان فشار روانی مشابهی را تجربه می‌كنند، اما افراد متدین بهتر می‌توانند با رویدادهای منفی زندگی و عوامل فشارزای روان شناختی رویارویی كنند.
به هر حال، باید بپذیریم كه در برنامه ناملایم‌های سخت زندگی كه ناگزیر از پذیرش آن هستیم، زندگی جریان دارد. با وجود آنكه انسان این توانایی را دارد كه خود التیام بخش دردهایش باشد، ولی برای دستیابی به سلامتی و تحمل پذیری روانی، ناگزیر از پذیرش یك ایمان قوی و محكمی است كه با آن بتواند بر محدودیت‌هایش غلبه كند و این امر، تنها با اعتقاد قوی به امید و اطمینان داشتن به استواری آن در زندگی امكان پذیر است (پترای، 2008). البته ایمان فقط در مذهب و كلیسا خلاصه نمی‌شود، بلكه ایمان واقعی، یك فرایند شخصی و قلبی است و شامل باورها، ارزش‌ها و مفاهیمی است كه به طور مستقیم با زندگی انسان سرو كار دارد. ایمان، انسان را به سمت دریافت حقایق و وفاداری نسبت به همنوع می‌كشاند و این حق را به او می‌دهد كه متناسب با شرایط محدود زندگی، حقایق را دریافت كند. (كونولی، 1998).
همچنین افرادی كه حساسیت مذهبی بالایی دارند، نسبت به آینده، زندگی و رهایی از مشكل‌های موجود امیدوارتر هستند و زندگی خود را با آرامش و بهداشت روانی مطلوبی می‌گذرانند. در این میان، نقش توكل به خدا در امیدواری و بر طرف كردن اضطراب‌ها مهم است (غباری، 1385).
در این باره صفورایی (1386) بیان می‌كند كه سازوكار تاثیر ایمان و امید در زندگی در حل مشكل‌های روان شناختی و سازش یافتگی بر عوامل متعددی مبتنی است كه از آن جمله می‌توان به: تسهیل‌های اجتماعی، معنادهی به زندگی، ارائه الگو‌های دلبستگی و جدایی، تشویق و تنبیه، آیین‌های مذهبی، پرورش عقلانی، هویت بخشی نظم اجتماعی و فردی و وحدت یافتگی روانی اشاره كرد.

راه‌های دستیابی به امید
اگر با نگاه اعتقادی روان شناسانه به موضوع امید توجه كنیم، می‌توان گفت كه چند اعتقاد مهم و اساسی وجود دارد كه ما را به امید می‌رساند و باعث می‌شود كه زندگی را با اهداف معناداری دنبال كنیم (آرچر، 2008).
1. اصل اولیه: وجود داشتن امید (داشتن تفكر مثبت)
وجود داشتن یا نداشتن یك مطلب، تقدم رتبی دارد بر‌اینكه افراد به آن باور داشته یا نداشته باشند. امید هم از این مقوله مستثنا نیست.
امام صادق(ع) می‌فرماید: "هیچ بنده مومنی نیست كه در دل او دو نور نباشد: یكی، نور امید و دیگری، نور ترس. اگر این را وزن كنند، با آن برابر است" (كلینی، 1362، ص 67). تفكر مثبت، تولید انرژی، توانایی و دلگرمی می‌كند. اگر بخواهیم امیدوار زندگی كنیم، باید همیشه نیمه پرلیوان را ببینیم. در این باره، همراهی با زیبایی‌های زندگی و اندیشه‌ در داشته‌ها كمك موثری است. بزرگ نمایی سختی‌ها و نظر كردن در كاستی‌ها كه یك روی سكه زندگی است، باعث شده كه از روی دیگر سكه كه خوشی‌ها، زیبایی‌ها و داشته‌ها می‌باشد، غفلت شود.
2. باور داشتن امید، به عنوان یك هدیه الهی: مهم‌ترین منبع و عامل حمایت كننده كه می‌تواند ما را در برابر خطرها و امواج منفی حمایت نماید، باور به خداوند متعال و جهان آخرت است. ایمان به خدا منبع اولیه امید را تشكیل می‌دهد (مكشری، 2000). هر چقدر ما منابع قدرتی و انرژی روحی و روانی داشته باشیم، تحمیل پذیرئی، استقامت و امیدواری ما بیشتر خواهد بود. امید در چارچوب مذهبی، به معنای آگاه بودن از یك حقیقت معنوی است. در واقع، امید داشتن یك فضیلت است و فضیلت هر صفت اخلاقی به قدر یاری كردن آن صفت در رسیدن انسان‌ها به سعادت است. بنابراین، ترس و امید، از برترین صفت‌های خوب است كه با آن می‌توان به اوج سعادت و كمال رسید. امام صادق (ع) می‌فرماید: "امید واسطه و شفیع آدمی است و ترس، مراقب و نگهبان دل است. هر كس خدا را بشناسد، هم از او ترس و هم به او امید دارد و این دو، دو بال ایمان است كه انسان را به سعادت می‌رساند" (مجلسی، بی‌تا، ج 70 ص 390).
هولت و هنیكر (2000) بیان می‌كنند كه امید یك امر اساسی و محركه اصلی زندگی است. كسی كه امیدوار است، انرژی، قدرت، فضیلت و شادمانی دارد. در مذهب كاتولیك نیز امید، یكی از سه فضیلت مذهبی (ایمان، امید و نیكوكاری) و یك هدیه معنوی از طرف پروردگار می‌باشد. در واقع، امید یك توفیق معنوی است (انجمن امید و زندگی، 2008).
3. اعتقاد به ارائه دستورهای خداوند به وسیله پیامبرانش: تنها پیامبران الهی هستند كه‌ می‌توانند راه حقیقت و زندگی سالم را به ما نشان دهند. در قرآن كریم آمده است: "لقد كان لكم فی رسول‌الله اسوه حسنه، پیامبر خدا، برای شما - چه در صبر و مقامت با دشمن و چه دیگر اوصاف و افعال نیكو - سرمشق و الگوی مناسبی است" (احزاب، 21). برای ایجاد و تقویت امید و امیدواری در افراد می‌توان به زندگی و راه و روش رفتاری بزرگان دین، ائمه(ع) و شخصیت‌های كاملی كه منبع امید، انرژی و حیات بوده‌اند، توجه نمود. بزرگانی، مانند پیامبر اسلام كه با همه سختی‌ها و مشكل‌هایی كه برای ایشان در راه ترویج و نشر اسلام به وجود آمد، اما از مسیر حق و امیدواری خارج نشد.
4. سهم بالا داشتن هر یك از ما در امید به زندگی: در حقیقت، با شناخت ویژگی‌های خود و با شناخت صحیح از نقاط ضعف و قدرت خویش و دنیای پیرامونی خود، می‌توان با سختی‌های زندگی بهتر كنار آمد. با ایمان خالصانه و فرمانبردار می‌توان به سوی ایزد معبود حركت كرد و با امید به لقای او می‌توان قسمتی از جامعه بزرگی از مردمان با ایمانی شد كه راهشان را در زندگی پیدا كرده‌اند. خداوند می‌فرماید: "هر كس آرزومند ملاقات پروردگار خویش است، باید كه كار نیكو كند و در پرستش پروردگار خود كسی را شریك نكند" (كهف، 110). اگر با نگاه جامعه شناسانه و مردم شناسانه به موضوع امید بنگریم، به این نتیجه خواهیم رسید كه ریشه اصلی ناامیدی در میان افراد، تغییر و دگرگونی در ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی است كه از بنیان خانواده سرچشمه می‌گیرد، چرا كه پایه اصلی شخصیت افراد در درون خانواده‌ها شكل می‌گیرد. هر چند كه مسائلی، چون اقتصاد، تورم و بیكاری می‌تواند بر روی نگرش افراد و خانواده‌ها تاثیر بسزایی بگذارد، اما نباید از عامل كمرنگ شدن ارزش‌های اصیل فرهنگی و اعتقادی غافل شد.
5. وارد كردن عشق، علاقه و هدف در زندگی: امام علی(ع) می‌فرماید: "از كسانی مباش كه بی‌عمل امید به آخرت دارند" (نهج‌البلاغه، ص 1160، عبده، بی‌تا، ج 2، ص 181). با نگاهی به هدف زندگی افراد در جهان سه نوع زندگی را می‌توان مثال زد:
1 - زندگی مفید: زندگی برای ساختن جهان بهتر، بر پایه لبخند، خوشحالی، آرامش و صلح، امیدواری و جهان روشن.
2 - زندگی مضر: زندگی برای خراب كردن جهان، همراه با گریه و غم.
3 - زندگی بیهوده: زندگی برای هیچ، نه خراب كردن، نه افزایش و بهبود جهان، زندگی تنها برای مردن (انجمن امید و زندگی، 2008).
از علت‌های اصلی كه افراد را به بی‌تفاوتی، بی‌هویتی و ناامیدی می‌كشاند، نداشتن یك معنای درست از هدف و فلسفه زندگی است، بنابراین، برای جلوگیری از این آفت در عملكرد طبیعی خود، باید به تقویت رابطه سالم و منطقی و همچنین توجه به یك فلسفه حیات بخش براساس شرع و عقل از زندگی تاكید نماییم. امام صادق(ع) می‌فرماید: "هر كس به چیزی امیدوار باشد، برای آن به عمل برمی‌خیزد و هر كس از چیزی بترسد، از آن می‌گریزد" (كلینی، 1362، ص 68-69).
حضرت علی(ع) نیز در این باره می‌فرماید: "از دروغ بپرهیزید، كه هر امیدواری خواهنده است و هر بیمناكی گریزان" (همان، ص 343). اگر انسان در زندگی امید نداشت، شاید از عصر حجر هم فراتر نمی‌رفت. از عوامل تهدید كننده امیدواری در زندگی می‌توان به این موارد اشاره كرد: نداشتن ایمان، عدم درك صحیح از خود و استعدادهای خود، نداشتن برنامه در زندگی برای رسیدن به اهداف، ترس و اضطراب (كه به صورت بیماری در شخص و زندگی او است)، عرصه خوردن و مقایسه كردن زیاد خود با دیگران، پر توقعی و انتظار بیش از اندازه از خود و فقر عاطفی و اطلاعاتی (برجعلی، 1386).
نتیجه گیری
امید داشتن، مهم‌ترین انگیزه در زندگی است و مهم‌ترین اثر و كاركرد امید در زندگی بیشتر، آسان شدن سختی‌ها و تقویت روحیه انسان می‌باشد. در این راستا، نقش عواطف و احساس‌ها در زندگی بیشتر از عقل و خرد است، زیرا ارتباط نزدیكی با روحیه انسان دارد. عقل در سختی‌ها به انسان كمك می‌كند كه در راه درست گام بردارد، ولی این به تنهایی كافی نیست. امید باعث می‌شود تا روحیه شخص از نظر روانی تقویت شود و در برابر سختی‌ها واكنش مثبت از خود نشان دهد. بنابراین، امید بعد معنوی آمال و آرزوهاست. هیچ گاه بشر نمی‌تواند مطمئن باشد كه تلاشش به نتیجه می‌رسد و‌ای امید است كه او را به سمت و سوی تلاش بیشتر می‌كشاند. البته باید توجه داشت كه آرزوهای تهی و دست نیافتنی، جایگزین اهداف برتر و قابل قبول نشود. امیدواری نباید جای تلاش و عمل را بگیرد. نباید آن قدر به رحمت خدا امیدوار بود كه ترس از خشم و غضب خدا از دل خارج شود. امیر مومنان علی(ع) می‌فرماید: "از آرزوهای طولانی بپرهیزید كه زیبایی نعمت‌های الهی را از نظر شما می‌برد و آنها را نزد شما كوچك می‌كند و به كمی شكر فرا می‌خواند".
با توجه به مطالبی كه بیان شد، می‌توان گفت كه:
الف) امید یا رجاء، یك حالت روانی است و توجه به آینده منشاء پیدایش این حالت در انسان می‌شود. توجه به اینكه در آینده می‌تواند از نعمت‌هایی بهره‌مند شود، در نتیجه، احساس خوشایندی در دل او زنده می‌شود و او را به تلاش و حركت وا می‌دارد.
ب) انسان با ایمان چنین می‌اندیشد كه خداوند می‌تواند در آینده او را از نعمت‌هایی بهره‌مند كند و همین منشاء امید او به خدا می‌شود. این اندیشه سبب می‌شود كه تنها دل به خدا ببندد و این، یكی از صفت‌های برجسته انسان وارسته و خداشناس است.
ج) ایمان و امید، جزء صفت‌های ضروری برای انسان است كه او را مصمم به حركت در مسیر كمال و سلامت روانی می‌كند و نبود آن باعث نقص در ویژگی‌های انسانی و روانی می‌شود. در واقع، ایمان و امید به منزله نیروی اجرایی برای حركت است و همه رفتارهای انسان، آثار و جلوه‌های این نیرو و گرایش روانی است.
د) در متون اسلامی، ترس در كنار امید قرار می‌گیرد. دو عامل ترس و امید، با هم باعث معرفت و تعالی انسان می‌شود و او را به سمت عبادت یگانه معبود خویش می‌كشاند.
در پایان، حدیثی از حضرت علی(ع) نقل می‌كنیم. ایشان فرمودند:
"خف ربك خوفا یشغلك عن رجائه و ارجه رجاء من لا تامن خوفه، بترس از پروردگار خود، ترسی كه سرگرم كند تو را از امید به او، و امیدوار باش، به امید كسی كه از ترس او ایمن نیستی" (آمدی، 1386، ص 458)، زیرا ایمنی از عذاب، انسان را به یكی از دو كار وا می‌دارد یا جرات و جسارت در گناه و یا عجب و خودبینی كه هر دو موجب عذاب است.
-- در روان شناسی و علوم اجتماعی، شخصیت سالم به كسی گفته می‌شود كه در حوزه رفتاری، آرامش دارد و دچار تشویش و بحران نمی‌شود. از نظر قرآن نیز انسان مومن كسی است كه شخصیت سالم، آرامش و امنیت دارد و نسبت به گذشته غم و اندوه به دل راه نمی‌دهد.
-- ایمان و امید به منزله نیروی اجرایی برای حركت است و همه رفتارهای انسان، آثار و جلوه‌های این نیرو و گرایش روانی است.
منبع: سایکو