انتقال سیناپسی

پیوند سیناپسی بین نورون‌ها موضوع بسیار پراهمیتی است زیرا یاخته‌های عصبی پیام‌های خود را در پیوندگاه‌ها مبادله می‌کنند. تخلیه (discharge) یا شلیک (fire) در نورون هنگامی صورت می‌گیرد که تحریک‌های وارده از سیناپس‌های گوناگون، از آستانهٔ معینی فراتر باشد. در این شرایط، نورون تکانهٔ کوتاه واحدی شلیک می‌کند و سپس چندهزارم ثانیه نافعال می‌شود. قدرت تکانهٔ عصبی ثابت است و هر تحریکی موجب تکانه نمی‌شود مگر اینکه به سطح آستانه برسد. این وضع را قانون همه یا هیچ عمل نامیده‌اند. تکانهٔ عصبی همین‌که به‌وجود بیاید از آکسون می‌گذرد و در همهٔ پایانه‌های سیناپسی جریان می‌یابد.


[ورود پیک‌های عصبی به فاصلهٔ سیناپسی ]

گفتیم نورون‌ها در محل سیناپس با هم اتصال مستقیم ندارند بلکه فاصلهٔ کوتاهی بین آنها است که پیام باید از آن رد شود (شکل ورود پیک‌های عصبی به فاصلهٔ سیناپسی) وقتی تکانه‌ٔ عصبی در طول آکسون به پائین می‌رود و به پایانه می‌رسد کیسه‌های سیناپسی را در پایانه تحریک می‌کند. این کیسه‌ها ساختارهای کوچک کروی شکل حاوی پیک عصبی هستند و بر اثر تحریک، پیک عصبی از آنها ترشح می‌شود. مولکول‌های پیک عصبی در فاصلهٔ سیناپسی منتشر شده و به مولکول‌های گیرندهٔ عصبی در غشاء نورون مقصد می‌چسبند. مولکول پیک عصبی و مولکول گیرندهٔ عصبی به‌مثابه دو قطعهٔ 'بازی جورجورک' و یا کلید و قفل با هم جفت و جور می‌شوند. این عمل کلید - و - قفل دو مولکول، تراوائی یاختهٔ گیرنده را تغییر می‌دهد. بعضی پیک‌های عصبی وقتی به گیرنده‌های خود قفل می‌شوند اثر تحریکی پیدا می‌کنند و تراوائی را در جهت ناقطبی شدن افزایش می‌دهند، و بعضی هم بازدارنده هستند و تراوائی را کاهش می‌دهند. به این ترتیب، اثر تحریکی موجب افزایش احتمال شلیک یاخته، و اثر بازدارندگی موجب کاهش آن است.
پیک عصبی به غشاء پیش‌سیناپسی در کیسه‌های سیناپسی برده می‌شود که با غشاء به‌هم می‌آمیزند و محتویات خود را در فاصلهٔ سیناپسی رها می‌کنند. در این شرایط پیک عصبی در فاصلهٔ سیناپسی منتشر شده و با مولکول‌های گیرنده در غشاء پس‌سیناپسی ترکیب می‌شود.

هر نورون ممکن است هزاران سیناپس از شبکه‌ای از سایر نورون‌ها دریافت دارد. بعضی نورون‌ها پیک عصبی تحریکی رها می‌سازند و بعضی پیک بازدارنده. آکسون‌ها برحسب الگوی شلیک خود، در مواقع متفاوتی پیک‌های عصبی را رها می‌کنند. در هر لحظهٔ معین و در هرجای معین غشاء یاخته، اگر اثرات تحریکی یاختهٔ گیرنده نسبت به اثرات بازدارنده بیشتر شود ناقطبی شدن روی می‌دهد و یاخته، تکانهٔ همه یا هیچ شلیک می‌کند.




[ریزنگار الکترونی از نورون محصور در سیناپس‌ها]


وقتی پیک عصبی در فاصلهٔ سیناپسی رها و منتشر می‌شود عملش باید بسیار کوتاه باشد وگرنه، اثراتش را برای مدت طولانی‌تری اعمال می‌کند و امکان کنترل دقیق از دست می‌رود. از دو راه این کوتاه‌شدن مدت عمل حاصل می‌شود. در مورد بعضی پیک‌های عصبی، از راه بازگیری (reuptake) تقریباً بلافاصله منطقهٔ سیناپس از مادهٔ شیمیائی پاک می‌شود. مقصود از بازگیری، فرآیند جذب پیک‌های عصبی توسط همان پایانه‌های سیناپسی رهاکنندهٔ آنها است. فرآیند بازگیری موجب توقف عمل پیک عصبی و توقف ساخت آن توسط پایانه‌های آکسونی می‌شود. اثر سایر پیک‌ها را فرآیند تجزیه (degradation) از بین می‌برد، به این ترتیب که آنزیم‌های غشاء یاختهٔ گیرنده با پیک عصبی وارد فعل و انفعال می‌شود تا آن را تجزیه و بی‌اثر سازد.

روانشناسی عمومی هیلگارد. فصل فرآیندهای زیست شناختی و رشدی

ویستا