آیه 36 بقره

آیات مرتبط: 123 طه - 118 آل عمران - 27 تا 30 مائده - 2 ممتحنه - 79 توبه - 212، 30 بقره

موضوعات: انگیزه‏ هاى رفتار - انگیزه‏ هاى روانى - انگیزه پرخاشگرى (تجاوز)

منبع: قرآن و روانشناسى - صفحه 58 تا 62

انگیزه پرخاشگرى (تجاوز)

انگیزه‏ ى پرخاشگرى در رفتار تجاوزگرانه‏ ى انسان در برابر دیگران با هدف آزار دادن آنها، چه به صورت تجاوز فیزیكى و چه تجاوز لفظى، ظاهر مى ‏شود. قرآن كریم در جریان نقل داستان آدم و حوا و فریب خوردن آنها توسط شیطان و اخراج شان از بهشت، به انگیزه‏ ى تجاوز چنین اشاره مى‏ كند.

(فأزلهما الشیطان عنها فأخرجهما مما كانا فیه و قلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو و لكم فى الأرض مستقر و متاع الى حین)

«پس شیطان آدم و حوا را به لغزش افكند تا از آن درخت خوردند و بدین عصیان آنان را از آن مقام بیرون آورد، پس گفتیم كه از بهشت فرود آیید كه برخى از شما برخى را دشمنید و شما را در زمین تا روز مرگ قرار و آرامگاه خواهد بود.» " بقره / آیه 36 ".

(قال اهبطا منها جمیعا بعضكم لبعض عدو...)

«آن گاه خدا به آدم و حوا و شیطان فرمود همه ‏ى شما از آن جا (بهشت برین) فرود آیید كه برخى از شما با برخى دیگر دشمنید.» " طه / آیه 123 " دو آیه فوق به ظلم و تجاوزى اشاره مى‏كند كه برخى از مردم نسبت به برخى دیگر، به دلیل رقابت و پیروى از خواسته‏ هاى نفس و همچنین در اثر فریب خوردن از شیطان، روا مى‏ دارد. قرآن همچنین در آیه زیر از سوره‏ ى بقره به انگیزه ى تجاوز چنین اشاره مى‏ كند:

(و اذ قال ربك للملائكة انى جاعل فى الأرض خلیفة قالوا أتجعل فیها من یفسد فیها و یسفك الدماء و نحن نسبح بحمدك و نقدس لك قال انى أعلم ما لا تعلمون)

«به یاد آور هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان فرمود من در زمین خلیفه خواهم گماشت. آنها گفتند: آیا مى‏ خواهى كسانى را بگمارى كه در زمین فساد مى‏ كنند و خونها مى ‏ریزند و حال آن كه ما خود تو را تسبیح و تقدیس مى‏ كنیم. خداوند فرمود: من چیزهایى از اسرار آفرینش بشر مى‏ دانم كه شما نمى ‏دانید؟» " بقره / آیه 30 ".

امام فخر رازى در تفسیر این آیه چنین مى‏گوید:

«وقتى خداوند به فرشتگان وحى كرد كه: «من در زمین خلیفه خواهم گماشت» آنها گفتند: «آیا كسى را جانشین مى‏ كنى كه در آن فساد مى‏ كند.» توضیح مطلب این است كه هر گاه شهوت و غضب از یك سوى و عقل از سوى دیگر در كنار هم قرار گیرند، در چنین حالتى شهوت حاكم و غضب مجرى خواهد بود و این باعث بروز فساد از سوى شهوت خواهد شد. گفته‏ ى خدا به نقل از فرشتگان كه (یسفك الدماء یعنى چنین جانشینى در زمین خونریزى مى‏ كند) معنایش این است كه او (خلیفه) در اثر به كارگیرى نیروى غضب این كار را انجام مى‏ دهد. اما خداوند به فرشتگان فرمود: «أنى أعلم ما لا تعلمون، یعنى من آنچه را كه شما نمى‏ دانید مى‏ دانم.» " امام فخرالدین عمر الرازى: النفس و الروح و شرح قواهما با تحقیق محمد صفیر الحسن المعصومى، از انتشارات «مهد الابحاث الاسلامیه»، كراچى، بدون تاریخ، ص 4 " نخستین تجاوزى كه در تاریخ بشرى صورت گرفت همان تجاوز قابیل فرزند آدم نسبت به برادرش هابیل بود؛ آن گاه كه خداوند قربانى برادرش را پذیرفت و قربانى او را رد كرد در نتیجه، حسد بر او چیره شد و برادرش را كشت.

(و اتل علیهم نبأ ابنى آدم بالحق اذ قربا قربانا فتقبل من أحدهما و لم یتقبل من الآخر قال لأقتلنك قال انما یتقبل الله من المتقین - لئن بسطت الى یدك لتقتلنى ما أنا بباسط یدى الیك لأقتلك انى أخاف الله رب العالمین - انى أرید أن تبوء باثمى و اثمك فتكون من أصحاب النار و ذلك جزاء الظالمین - فطوعت له نفسه قتل أخیه فقتله فأصبح من الخاسرین)

«و بخوان بر آنها به حقیقت و راستى حكایت دو پسر آدم (هابیل و قابیل) را كه تقرب به قربانى جستند، از یكى پذیرفته شد و از آن دیگرى پذیرفته نشد، (قابیل به برادرش هابیل كه قربانیش قبول شد) گفت من تو را البته خواهم كشت. (هابیل) گفت (مرا گناهى نیست) كه خدا قربانى متقیان را خواهد پذیرفت. اگر تو به كشتن من دست برآورى من هرگز به كشتن تو دست دراز نخواهم كرد كه من از خداى جهانیان مى‏ ترسم. من مى‏خواهم كه گناه كشتن من و گناه مخالفت تو هر دو به تو بازگردد تا تو اهل آتش جهنم شوى كه آن آتش جزاى ستمكاران است. آن گاه (پس از گفتگو) هواى نفس او را بر كشتن برادرش ترغیب كرد تا او را به قتل رساند و بدین سبب از زیانكاران عالم گردید.» " مائده/ آیه 30 - 27 ".

قرآن همچنین به رفتار پرخاشگرانه‏ اى كه گاهى در تعبیرات كلامى از قبیل غیبت و تهمت و یا ناسزاگویى و مسخره كردن دیگران ظاهر مى‏ شود، اشاره مى‏ كند. آیات زیر نمونه‏ هاى خوبى براى این مسأله هستند.

(یا أیها الذین آمنوا لا تتخدوا بطانة من دونكم لا یألونكم خبالا ودوا ما عنتم قد بدت البغضاء من أفواههم و ما تخفى صدورهم أكبر قد بینا لكم الآیات ان كنتم تعقلون)

«اى اهل ایمان از غیر هم دینان خود دوست صمیمى همراز نگیرید چه آن كه آنها كه به غیر دین اسلامند از خلل و فساد در كار شما ذره ‏اى كوتاهى نكنند، آنها همیشه مایلند كه شما در رنج و سختى باشید، دشمنى شما را بر زبان هم آشكار سازند در صورتى كه محققا آنچه در دل پنهان مى‏دارند بیش از آن است كه بر زبانشان آشكار مى ‏شود، ما آیات خود را براى شما به خوبى بیان كردیم اگر عقل و اندیشه به كار بندید.» " آل عمران / آیه 118 ".

(ان یثقفوكم یكونوا لكم أعداء و یبسطوا الیكم أیدیهم و ألسنتهم بالسوء و ودوا لو تكفرون)

«هرگاه آنها بر شما تسلط یابند باز همان دشمن دیرینند (اینك هم) هر چه بتوانند به دست و زبان بر عداوت شما مى‏ كوشند و چقدر دوست مى‏ دارند كه شما باز كافر شوید.» " ممتحنه / آیه 2 ".

(زین للذین كفروا الحیاة الدنیا و یسخرون من الذین آمنوا...)

«حیات عاریت و متاع دنیوى در نظر كافران جلوه كرد كه اهل ایمان را افسوس و مسخره مى‏ كنند...» " بقره / آیه 212 ".

(الذین یلمزون المطوعین من المؤمنین فى الصدقات و الذین لا یجدون الا جهدهم فیسخرون منهم...)

«آن كسانى كه از فرط بخل و بدنفسى عیبجویى مى‏ كنند از آن مؤمنانى كه از فرط سخاوت علاوه بر واجبات به صدقات مستحب نیز فقیران را دستگیرى مى‏ كنند، همچنین مسخره مى‏ كنند مؤمنانى را كه از اندك چیزى كه مقدور آنهاست در راه خدا مضایقه نمى‏ كنند...» " توبه / آیه 79. یلمزون یعنى عیبجویى مى‏ كنند ".

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد