آیه43 بقره


و أقیموا الصلاة و آتوا الزكاة و اركعوا مع الراكعین

آیات مرتبط: 21 روم - 54 فرقان - 13، 10 حجرات - 32 زخرف - 91 هود - 127، 96 اعراف - 48 بقره - 105، 8 مائده - 103 آل عمران - 6 تحریم - 38 مدثر - 135، 97، 2 نساء

موضوعات: روانشناسی اجتماعی - پویایی‏ های گروه - روی‏ آورد اسلام به فعالیت گروهی

منبع: روانشناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی - صفحه 400 تا 403

روی ‏آورد اسلام به فعالیت گروهی

فعالیت گروهی به بعد اجتماعی زندگی بشر باز می‏ گردد و منشأ آن، تا حدی با علل و انگیزه‏ های زندگی اجتماعی مشترك است. در بررسی متون اسلامی، به ویژه قرآن، روشن می‏ شود كه نخستین عامل زندگی اجتماعی انسان نیازهای روانی زن و مرد به یك دیگر و احساس آرامش حاصل از روابط متقابل آنهاست. " 5 " در زندگی خانوادگی، با تولید فرزندان روابط سببی و نسبی و عواطف متقابل اعضای خانواده نسبت به هم، دوام و استمرار می‏ یابد. " 6 " سپس خانواده اولیه به پدیدآیی خانواده بزرگ‏تری می‏ انجامد كه در حد یك قبیله است. سپس برای تأمین نیازهای مختلف انسان، چند خانواده بزرگ با پیوستگی به هم، اجتماعات انسانی را شكل می‏ دهند. در این مرحله احساس دل‏بستگی و تعلق به گروه تقویت می‏ شود. " 7 " پس از تمایز زبان‏های اقوام و رنگ پوست آنها، دو عامل فوق به وابستگی افراد به گروه ‏ها و وحدت بین اعضای آنها شدت می‏ بخشد. قرآن با اشاره به این نوع وابستگی، به تعدیل آن می‏ پردازد " 8 ".

عامل مهم دیگر در تعلق افراد به گروه‏ها، تفاوت استعدادها و برتری برخی از انسان‏ها فقط در جنبه‏ هایی از مواهب زندگی بشری از قبیل توانایی‏ های عقلی و جسمانی است. این نیاز انسان‏ها را بر می‏ انگیزد كه از یك دیگر در جنبه‏ های مختلف استفاده كنند و برخی دیگران را در بعدی به خدمت گیرند " 9 ".

از عوامل مهم دیگر، الحاق به گروه‏ها كسب نیرو و توان از گروه یا اجتماع است كه انسان‏ها طی تحول مراحل زندگی به اهمیت آن پی بردند. در قرآن مواردی دیده می‏ شود كه افراد در حالات دفاع یا حمله به دیگران بر پشتیبانی گروه خود تأكید می‏ كنند؛ چنان كه به برخی پیامبران گفته می‏ شد كه اگر قبیله تو همراهت نبود، نابودت می‏كردیم " 10 ".

باورها و اعتقادات مشترك نیز عامل دیگری در تعلق افراد به گروه‏ها و اقوام است. در قرآن به تأثیر باورهای دینی در دل‏بستگی و همراهی افراد به گروه و اهداف آنها اشاره شده است. این عامل به حدی قوت دارد كه رهبر یك گروه به منزله پدر معنوی اعضاست " 1 " و خود اعضا حكم برادر و خواهر را دارند. " 2 " این عامل می‏ تواند بین افراد گروه‏های مختلف وحدت و دل‏بستگی شدیدی ایجاد كند و حتی ممكن است بر عوامل دیگر تعلق به گروه‏ها و اجتماعات غالب شود. برای نمونه افراد از دو نژاد و قوم مختلف در یك گروه با هم‏بستگی بالا قرار می‏ گیرند " 3 " و حتی فرد به دلیل تعلق اعتقادی و ایمانی به یك گروه، در مقابل خویشاوندان و حتی پدر و برادر جبهه‏ گیری می‏ كند " 4 ".

در بررسی عوامل تعلق به گروه‏ها - كه در واقع باعث تقویت هم‏بستگی اعضای گروه نیز می‏ شوند - می‏توان همه عوامل مذكور در گرایش بشر به زندگی اجتماعی را مدنظر قرار داد. عامل نیازهای روانی در گروه خانواده، عامل قومیت، نژاد و رنگ پوست در گروه‏های قومی و نژادی، عامل باور در گروه‏ های دینی و سیاسی و عامل تفاوت استعدادها و نیاز به همكاری در بسیاری از گروه‏های اجتماعی از جمله گروه‏ های شغلی و سیاسی موجب تعلق به این گروه‏ها و هم‏بستگی بیش‏تر بین اعضای آنها می‏ شود.

تعالیم اسلام در بعد ارزشی نیز بر اساس عوامل فوق به گروه و فعالیت گروهی نگرش مثبت دارد و بعد گروهی فعالیت‏های انسان را در همه احكام و توصیه‏ ها به صورت مستقیم " 5 " و غیر مستقیم " 6 " در نظر گرفته و وظایف متعدد دینی را به صورت الزامی، " 7 " یا ترجیحی " 8 " به همراهی با گروه مقید نموده است. تشویق به حركت دینی به طور گروهی " 9 " و همراهی با جمع از یك سو و نهی از تفرقه و تك روی از سوی دیگر، " 10 " همان نشان از توجه تعالیم اسلام به فعالیت گروهی است. علاوه بر این، شواهد دیگری فعالیت گروهی را مورد تأكید قرار می‏ دهد كه بعضی از آنها عبارتند از:

یك - ماهیت اصل مشورت: در قرآن یكی از صفات مؤمنان، مشورت در امور معرفی شده و در كنار برپایی نماز - كه از واجبات مهم دین است - آورده شده است. " 11 " اولیای دین (ع) در كلمات خود به اهمیت مشورت و آثار آن اشاره كرده و آن را عین راهیابی به هدف " 12 " و مشاركت در عقل و دانش افراد دانسته‏ اند. " 13 " برای مشاور شرایط و صفات زیر در متون اسلامی در نظر گرفته شده است: عقل و زیركی، تجربه، دانش، پروای از خداوند و شجاعت. " 14 " هم چنین مشاور نباید مستبد، بخیل، حریص، احمق، دروغگو و ترسو باشد. " 15 " از آن جا كه یك فرد به ندرت همه شرایط لازم برای مشاور را داراست، برای مشاركت در دانش و عقل افراد، مشورت با گروه ضروری است؛ زیرا تنها در یك مجموعه افراد می ‏توان همه شرایط فوق را احراز كرد، هر چند تك تك افراد ضعف‏ هایی داشته باشند كه معمولا این گونه است. بنابراین مؤمنان برای این كه امورشان به صورت شور و هم‏رأیی باشد، بهتر است با گروه‏ ها مشورت كنند و با در نظر گرفتن همه نقاط ضعف تصمیمات گروهی، باز تصمیم گروهی بر تصمیمات فردی رجحان دارد. علاوه بر این، در عصر حاضر با توجه به تخصصی شدن امور و پیچیدگی دانش ‏ها و فن‏ آوری بشر، مشورت مفید و مؤثر در مسائل مهم زندگی انسان‏ها جز در پرتو تشكیل گروه‏های تخصصی و استفاده از نظر همه اعضای گروه امكان‏ پذیر نیست. از این جهت نیز مؤمنان برای نیل به تصمیم صحیح از طریق مشورت، باید در گروه و پویایی‏ های آن فعالانه شركت كنند تا با به‏ كارگیری روش‏های مناسب به اتخاذ تصمیم درست برسند.

دو - اهمیت مسئولیت اجتماعی در اسلام: تعالیم اسلام نه تنها فرد را در مقابل رفتارهای شخصی مسئول می‏ داند، بلكه در برابر گروه‏های مختلف اجتماعی - از خانواده " 1 " گرفته تا خویشاوندان، " 2 " اهل شهر، " 3 " هم كیشان، " 4 " و حتی كل افراد یك ملت تا همه انسان‏ها " 5 " - مسئول می‏داند. ایفای مسئولیت‏های اجتماعی انسان از نظر اسلام، بدون شركت فعال در گروه‏ها و فعالیت اجتماعی مؤثر میسر نیست.

سه - تشویق به فعالیت‏های جمعی: در تعالیم اسلام حتی در عبادات كه بیش‏تر جنبه فردی دارد، به همراهی با جمع توصیه شده است. نماز جماعت بیش از نماز فرادی ثواب دارد " 6 " و دعای دسته‏ جمعی بیش‏تر در معرض قبول است. " 7 " در روابط با مؤمنان، به همراهی، ملاقات و حمایت از یك دیگر بسیار تأكید شده " 8 " و عوامل مخل در روابط مناسب اجتماعی به شدت نهی شده است. " 9 " هر چند این امور با فعالیت گروهی متفاوت است، به طور ضمنی شركت فعالانه در گروه‏ها را تأیید می‏ كند. بدیهی است اهل یك محله كه در مسجدی برای نماز جماعت گرد می ‏آیند، یا گروهی از مؤمنان كه روابط مستمر و پایداری دارند، گروه‏ هایی را تشكیل می‏دهند كه دارای درجاتی از همبستگی و پویایی گروه هستند.

هر چند تعالیم اسلام به فعالیت گروهی و اجتماعی نگرشی مثبت دارد، با این حال بر مسئولیت فردی نیز تأكید بسیار دارد و در عین تشویق افراد به همراهی با مردم و شركت در فعالیت‏های اجتماعی، تحلیل رفتن هویت فرد در گروه و اجتماع را نیز نمی‏ پذیرد. براساس آیات قرآن، حضور فرد در گروهی كه به وظایف خود عمل كند، موجب نفی مسئولیت او نمی‏ شود و عذر او در این خصوص پذیرفته نمی‏ شود. " 10 " اسلام از افراد می‏خواهد كه در حد توان، مسئولیت خویش را ایفا كنند هر چند ناچار به ترك گروه شوند. قرآن در آیات متعدد می‏فرماید: هیچ كس به جای دیگری مجازات نمی‏ شود " 11 " و هر فرد مسئول رفتار خویش است. " 12 " لذا اگر شرایط اجتماعی یا گروهی نامساعد باشد، تعالیم اسلام افراد را متوجه فعالیت فردی می‏ كند " 13 ".

پاورقی

1- آل عمران / آیه 118
2- ممتحنه / آیه 2
3- بقره / آیه 212
4- توبه / آیه 79. یلمزون یعنی عیبجویی می‏كنند
5- روم / 21
6- فرقان / 54
7- جامعه‏شناسی اسلامی، پژوهشكده حوزه و دانشگاه
8- حجرات / 13
9- زخرف / 32
10- هود / 91 و اعراف / 127: (و قال الملأ من قوم فرعون... سنقتل أبناءهم و نستحیی نساءهم و انا فوقهم قاهرون)

1- احادیثی مانند «انا و علی ابواه هذه الامه» (بحارالانوار، ج 16، ص 95 و 364) اشاره به این امر دارد
2- (انما المؤمنون اخوة) حجرات / 10
3- چنان كه در زمان پیامبر (ص)، اصحاب ایشان، مانند ابوذر، بلال و سلمان، از اقوام و نژادهای مختلف بودند
4- فلقد كنا مع رسول الله (ص) و ان القتل لیدور علی الاباء و الابناء و الاخوان و القرابات (نهج‏البلاغه، خ. 122 و 56)
5- مانند: جهاد، امر به معروف و نهی از منكر
6- مانند: نماز جماعت و حج
7- مانند: نماز جمعه و آیات بسیاری كه اجتماع را دعوت به ایمان و تقوا می‏كند مانند: (ولو أن أهل القری آمنوا و اتقوا لفتحنا علیهم بركات من السماء) (اعراف. 96)
8- مانند: نماز جماعت
9- مانند: (و آتوا الزكاة و اركعوا مع الراكعین) (بقره / 43)، (كونوا قوامین لله) (مائده / 8)، (كونوا قوامین بالقسط) (نساء / 135)
10- مانند: (و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا) (آل عمران / 103)، الزموا السواد الاعظم فان ید الله مع الجماعه (بحارالانوار، ج 33، ص 373)
11- شوراء / 38
12- «الاستشاره عین الهدایه»، (نهج‏البلاغه، حكمت 211)
13- «من شاور الرجال شاركها فی عقولها» همان، حكمت 161)
14- بحارالانوار، ج 75، صص 98 و 100 و ج 77، ص 420
15- نهج‏البلاغه، ك 53؛ بحارالانوار، ج 75، ص 104

1- (یا أیها الذین آمنوا قوا أنفسكم و أهلیكم نارا) (تحریم / 6)
2- (واتقوا الله الذى تساءلون به و الأرحام) (نسا/ 2)
3- اتقوا الله فى عباده و بلاده فانكم مسؤولون حتى عن البقاع و البهائم (نهج‏البلاغه، خطبه 167)
4- «و شد بالاخلاص و التوحید حقوق المسلمین (همان) من یسمع رجلا ینادى یا للمسلمین فلم یجبه فلیس بمسلم» (بحارالانوار، ج 71، ص 339)
5- نهج‏البلاغه، بخشى از نامه 53: «او نظیر لك فى الخلق»
6- بحارالانوار، ج 88، ص 5، 4، 1 و 37
7- همان، ج 93 ص 310
8- اصول كافى، ج 3، ص 253 - 240
9- همان، ج 4، ص 74 - 51
10- (قالوا ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فیها) (نساء / 97)
11- (واتقوا یوما لا تجزى نفس عن نفس شیئا) (بقره / 48)
12- (كل نفس بما كسبت رهینة) (مدثر / 38)
13- (یا أیها الذین آمنوا علیكم أنفسكم لا یضركم من ضل اذا اهتدیتم) (مائده / 105


قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد