سوره بقره

آیه 81


بلی من كسب سیئة و أحاطت به خطیئته فأولئك أصحاب النار هم فیها خالدون

آیات مرتبط: 90 انبیاء - 61 سجده - 82 بقره - 196 تا 198 آل عمران - 57، 56 نساء - 10، 9 مائده - 75، 74 طه - 57، 56، 51، 50 حج - 14 تا 16 روم

موضوعات: اصول یادگیری در قرآن - انگیزه - برانگیختن انگیزه از طریق تشویق و تهدید

منبع: قرآن و روانشناسی - صفحه 237 تا 243

اصول یادگیری در قرآن

انگیزه

انگیزه، در كار یادگیری اهمیت زیادی دارد. اگر برای دستیابی به هدفی مشخص، انگیزه ‏ای نیرومند وجود داشته باشد، شرایطی نیز به وجود می‏ آید تا انسان در تلاش به دست آوردن راه های درست برای یادگیری و وصول به آن هدف باشد. انسان اگر با مشكلی روبرو شود و شدیدا احساس كند كه به حل آن نیازمند است، معمولا به تلاشهای زیادی برای حل آن مشكل می‏ پردازد تا سرانجام راه‏ حل درست آن را یاد بگیرد.

بسیاری از آزمایشهای تجربی كه به تازگی بر روی حیوان و انسان انجام شده، اهمیت انگیزه را در حصول یادگیری ثابت كرده است. قرآن به منظور تربیت معنوی مسلمانان، روشهای گوناگونی را برای تحریك انگیزه ‏های آنان جهت یادگیری به كار برده است، مثلا از روش تشویق و تهدید و روش داستان‏ گویی، استفاده كرده است، و نیز با بیان رویدادهای مهمی كه انگیزه‏ ها و انفعال های مردم را بر می‏ انگیزاند، آنها را برای عبرت گرفتن از این وقایع تشویق می‏ كند.

برانگیختن انگیزه از طریق تشویق و تهدید

انسان وقتی انگیزه‏ ای قوی برای دستیابی به هدفی مشخص داشته باشد، رسیدن به آن هدف كه خود باعث ارضای انگیزه ‏اش می ‏شود، ثواب یا پاداشی به حساب می‏آید كه مایه‏ ی احساس لذت یا خوشحالی و خوشنودی وی می‏ شود و شكست در رسیدن به هدف مزبور نوعی كیفر است كه باعث احساس رنج یا دلتنگی و كدورت وی می ‏شود.

انسان - و همچنین حیوان - بالطبع به چیزی كه مایه ‏ی لذت باشد تمایل دارد و از چیزی كه سبب رنج و درد است، پرهیز می‏ كند. به همین دلیل انسان فطرتا به یادگیری رفتارها و كارهایی تمایل دارد كه سرانجام به تحصیل ثواب منتهی می‏شوند و از اعمال و رفتارهایی كه منجر به شكست یا كیفر می‏ شود، دوری می‏ كند. این حقیقت را آزمایشهای زیادی كه روان شناسان جدید انجام داده ‏اند، به اثبات رسانیده است.

قرآن در جریان فراخوانی مردم به سوی یگانه‏ پرستی، به موضوع بیدار كردن انگیزه‏ ها از طریق تشویق آنان به ثوابی كه مؤمنان در بهشت نعیم از آن بهره خواهند برد و همچنین ترساندن آنان از كیفر یا عذابی كه دامنگیر كافران در آتش دوزخ خواهد شد، اهمیت داده است.

آیات تشویق كه نعمتهای بهشتی را توصیف می‏ كند، امید دستیابی به این نعمت‏ها را در مسلمانان بر می‏ انگیزد و آنها را به تقوا و اخلاص در انجام عبادتها و عمل صالح و جهاد در راه خدا و انجام كارهایی كه موجب خوشنودی خدا و پیامبرش می‏ شود، وا می‏دارد بدان امید كه در زمره‏ ی بهشتیان قرار گیرند. آیاتی كه عذاب دوزخ را توصیف می‏ كند، ترس از این عذاب دردناك را، كه در انتظار كافران و منافقان و متمردان از اوامر خداوند متعال است، در آنان بر می‏ انگیزد و همین مسأله آنها را به پرهیز از ارتكاب گناهان و معاصی و هر آنچه كه موجب خشم خدا و رسول خدا می‏ شود، وامی‏دارد؛ بدان امید كه خداوند ایشان را از عذاب دوزخ رهایی بخشد. به این ترتیب مسلمانان از دو انگیزه ‏ی نیرومند متأثر هستند، یكی ایشان را به انجام عبادتها و وظایف و هر آنچه كه شرع به انجام آن امر كرده است، و دیگری به پرهیز از ارتكاب گناهان و معاصی و هر آنچه كه شرع آنها را از انجام آن نهی كرده است، وامی‏دارد. احساس این دو انگیزه ‏ی نیرومند كه مكمل یكدیگرند و در هدف نیز هماهنگ با هم هستند، انسان را در آمادگی كامل برای اطاعت همه‏ جانبه از خداوند متعال و پیامبر و دادن پاسخ مثبت به همه‏ ی تكالیف و مسؤولیتهایی كه از او خواسته شده است، نگه می‏دارد. همچنین او را برای نظامی جدید در زندگی كه اسلام بدان راهنمایی می‏ كند و روش تازه ‏ای در زمینه‏ ی اندیشه و رفتار و نیز دوری جستن از آنچه كه خداوند متعال و پیامبر اكرم (ص) نهی كرده‏ اند كاملا آماده می‏ سازد.

اگر به آیات قرآن در این زمینه توجه كنیم، ملاحظه خواهیم كرد كه قرآن در امر برانگیختن انگیزه برای پذیرش اسلام نه تنها بر ترساندن مردم از عذاب دردناك آتش دوزخ تكیه نمی‏ كند، بلكه همزمان با آن بر امر تشویق آنان به بهره بردن از نعمتهای بهشتی نیز تكیه می‏ كند و این بدان سبب است كه به كارگیری ترس تنها یا تشویق تنها، ممكن است آن فایده ‏ای را كه برای تعدیل رفتار و جهت دادن به آن، مورد نظر است، به بار نیاورد مثلا به كارگیری ترس تنها، گاهی به تسلط حالت ترس بر نفس انسان منجر می‏ شود و در نتیجه مایه‏ ی یأس از رحمت خدا خواهد شد. از سوی دیگر استفاده از تشویق تنها گاهی منجر به حاكمیت مطلق «امید» به رحمت خداوند، بر نفس انسان می‏ شود كه ممكن است او را به تنبلی و سستی و غفلت بكشاند و در نتیجه آنچه را كه مال او نیست از خدا بخواهد. " " محمد سعید رمضان البوطى: منهج تربوى فرید فى القرآن، منتشره در مجله «الوعى الاسلامى»، كویت، سال هفتم، شماره 81، اكتبر 1971، ص 75، 74". " در این خصوص پیامبر اكرم (ص) می‏ فرماید: «ایمان به آرزو نیست، بلكه ایمان آن چیزی است كه در قلب جای گرفته و عمل شخص آن را تصدیق كرده باشد. مردمی كه امید آمرزش، آنها را مشغول بدارد تا این كه از دنیا بروند در حالی كه كار نیكی انجام نداده باشند و بگویند كه ما به خدا حسن ظن داریم، دروغ می‏ گویند، چون اگر به خدا حسن ظن می‏ داشتند هر آینه كار نیك را به خاطر او انجام می‏ دادند.» " البهى الخولى: آدم (ع)، فلسفه تقویم الانسان، ص 185 ".

به همین دلیل قرآن تنها بر ترساندن یا تشویق كردن تكیه نمی‏ كند بلكه بر آمیزه ‏ای از این دو، یعنی ترس از عذاب و امیدواری به رحمت و ثواب خداوند تكیه می‏ كند. قرآن در جریان توصیف برگزیدگان خداوند (پیامبران و بندگان صالح او) این مسأله را بیان كرده است و درباره‏ ی آنها می‏ فرماید:

...انهم كانوا یسارعون فی الخیرات و یدعوننا رغبا و رهبا و كانوا لنا خاشعین

»...آنها در نیكیها سرعت می‏ كردند و به خاطر عشق (به رحمت) و ترس (از عذاب) ما را می‏خواندند، و برای ما خاشع بودند (خشوعی توأم با ادب و ترس از مسئولیت).» 1

تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا و مما رزقناهم ینفقون

»پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می‏ شود (بپا می‏خیزند و رو به درگاه خدا می‏ آورند)، پروردگار خود را با بیم و امید می‏ خوانند و از آنچه به آنها روزی داده‏ایم انفاق می‏ كنند.»2

این آمیزه‏ ی ترس و امید، خود ضامن بیدار كردن انگیزه‏ای نیرومند در مسلمانان است تا نظام جدید زندگی را كه اسلام ارائه كرده است و همچنین روشهای تازه ‏ی اندیشه و رفتاری را كه این نظام در بردارنده‏ ی آن است، یاد بگیرند. آیات زیر از جمله آیات تشویق و تهدیدی هستند كه در آنها نعمتی كه مؤمنان در روز قیامت به آن دست خواهند یافت و نیز عذابی كه دامنگیر كافران خواهد شد، ذكر شده است.

بلی من كسب سیئة و أحاطت به خطیئته فأولئك أصحاب النار هم فیها خالدون - و الذین آمنوا و عملوا الصالحات أولئك أصحاب الجنة هم فیها خالدون

»آری كسانی كه تحصیل گناه كنند و آثار گناه سراسر وجودشان را بپوشاند آنها اهل آتشند و جاودانه در آن خواهند بود. و آنها كه ایمان آورده ‏اند و اعمال صالح انجام داده‏اند اهل بهشتند و همیشه در آن خواهند ماند.» 3

لا یغرنك تقلب الذین كفروا فی البلاد - متاع قلیل ثم مأواهم جهنم و بئس المهاد - لكن الذین اتقوا ربهم لهم جنات تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها نزلا من عندالله و ما عندالله خیر للأبرار

»رفت و آمد (پیروزمندانه) كافران در شهرها تو را فریب ندهد. این متاع ناچیزی است و سپس جایگاهشان دوزخ، و چه بد جایگاهی است. ولی آنها كه (ایمان آوردند و) از پروردگارشان می‏ پرهیزند، برای آنها باغ هایی از بهشت است كه از زیر درختان آن نهرها جریان دارد و همیشه در آن خواهند بود، این نخستین پذیرایی است كه از خداوند به آنها می‏رسد و آنچه در نزد خداست برای نیكان بهتر است.»4

ان الذین كفروا بآیاتنا سوف نصلیهم نارا كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب ان الله كان عزیزا حكیما - و الذین آمنوا و عملوا الصالحات سندخلهم جنات تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها أبدا لهم فیها أزواج مطهرة و ندخلهم ظلا ظلیلا

»كسانی كه به آیات ما كافر شدند به زودی آنها را در آتشی وارد می‏كنیم كه هر گاه پوستهای تن آنها (در آن) بریان گردد (و بسوزد) پوستهای دیگری به جای آن قرار می‏دهیم تا كیفر را بچشند، خداوند توانا و حكیم است (و روی حساب كیفر می‏ دهد). و آنها كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند به زودی آنها را در باغهایی از بهشت وارد می‏كنیم كه نهرها از زیر درختان آن جاری است و همیشه در آن خواهند ماند و همسرانی پاكیزه برای آنها خواهد بود، و آنها را در سایه ‏هایی كه قطع نمی‏ شود داخل می‏ كنیم.»5

وعد الله الذین آمنوا و عملوا الصالحات لهم مغفرة و أجر عظیم - و الذین كفروا و كذبوا بآیاتنا أولئك أصحاب الجحیم6

»خداوند به آنها كه ایمان آورده ‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند وعده‏ی آمرزش و پاداش عظیمی داده است و كسانی كه كافر شدند و آیات ما را تكذیب كردند اهل دوزخند».

انه من یأت ربه مجرما فان له جهنم لا یموت فیها و لا یحیی - و من یأته مؤمنا قد عمل الصالحات فأولئك لهم الدرجات العلی

»هر كس مجرم در محضر پروردگارش حاضر شود آتش دوزخ برای اوست، كه نه در آن می‏میرد و نه زنده می‏ شود و هر كس مؤمن باشد و عمل صالح انجام داده باشد در محضر او حاضر شود درجات عالی برای اوست.»7

فالذین آمنوا و عملوا الصالحات لهم مغفرة و رزق كریم - و الذین سعوا فی آیاتنا معاجزین أولئك اصحاب الجحیم

»آنها كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند آمرزش و روزی پرارزشی برای آنها است و آنها كه (برای تخریب و محو) آیات ما تلاش كردند و چنین پنداشتند كه می‏توانند بر اراده‏ی حتمی ما غالب شوند اصحاب دوزخند.» (حج / آیه 50 و 51)

الملك یومئذ لله یحكم بینهم فالذین آمنوا و عملوا الصالحات فی جنات النعیم - و الذین كفروا و كذبوا بآیاتنا فأولئك لهم عذاب مهین

»حكومت و فرمانروایی در آن روز از آن خداست و بین آنها حكم می‏ فرماید، كسانی كه ایمان آورده ‏اند و عمل صالح انجام داده ‏اند در باغهای پر نعمت بهشتند و كسانی كه كافر شدند و آیات ما را تكذیب كردند عذاب خوار كننده ‏ای برای آنهاست.» (حج / آیه 56 و 57)

و یوم تقوم الساعة یومئذ یتفرقون - فاما الذین آمنوا و عملوا الصالحات فهم فی روضة یحبرون - و أما الذین كفروا و كذبوا بآیاتنا و لقاء الآخرة فأولئك فی العذاب محضرون

»آن روز كه قیامت برپا می‏ شود (مردم) از هم جدا می ‏شوند اما آنها كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند در باغی از بهشت شاد و مسرور خواهند بود و آنها كه به آیات ما و لقای آخرت كافر شدند در عذاب الهی احضار می‏ شوند.» (روم / آیه 16 - 14)

1- انبیاء / آیه 90
2- سجده / آیه 16
3- بقره / آیه 81 و 82
4- آل عمران / آیه 198 - 196
5- نساء / آیه 56 و 57
6- مائده / آیه 9 و 10
7- طه / آیه 74 و 75

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد