dsm4 یک نظام طبقه بندی چند محوری است. در یک ارزشیابی چند محوری هر "محور" با طبقه ای از اطلاعات مرتبط است و بنابراین وضعیت هر فرد باید در ارتباط با همه محورها مشخص شود. برای آنکه فایده بیشینه ی نظام تضمین شود محدود بودن تعداد محورها الزامی است. طبقه بندی چند محوری DSM4 شامل 5 محور است.

محور یک : اختلال های بالینی و شرایطی که از لحاظ بالینی باید مورد توجه قرار بگیرد(به جز عقب ماندگی ذهنی).
محور دو : اختلال های شخصیت و عقب ماندگی ذهنی .
محور سه : شرایط طبی عمومی.
محور چهار: مسائل روانی و اجتماعی و محیطی
محور پنج : سطح سازش کلی، سازش یافتگی و کنش وری فرد را نشان میدهد.

در محور یک و دو اختلالات روانی مطرح می شوند. در محور سه تا پنج تشخیص اختلال روانی مطرح نیست بلکه وضعیت زندگی کلی مشخص می شود. مثلا شخص ممکن است بیماری قلبی داشته باشد (محور سه) . بیماری قلبی وی می تواند تاثیر چشمگیری بر درمانش بگذارد چون بعضی از داروهای ضد افسردگی ،بیماری های قلبی را تشدید می کنند. محور چهار ، مشکلات شغلی ، اقتصادی و خانوادگی را پوشش می دهد. متخصص بالینی در محور پنج ، بالاترین سطح کارکرد شخص در زمینه های اجتماعی و شغلی یا تحصیلی در سال گذشته را تشخیص میدهد. دامنه تشخیص در این محور 100 (کارکرد عالی در اکثر زمینه ها ) تا 10 (خطر شیدی آسیب رساندن به خود است. البته 8 درجه بندی دیگر با واحدهای 10 نمره ای هم وجود دارد ، به عنوان نمونه درجه 50 نشانگر نشانه ها یا اختلال جدی در کارکرد اجتماعی و شغلی و تحصیلی است.
بنابر این تشخیص یک بیماری بر اساس تعیین وضع بیمار نسبت به 5 محور انجام میگیرد و به صورت یک رمز پنچ عددی بیان می شود.افزون بر این ،تشخیص بر مبنای توصیف خصیصه های اصلی، از طریق یک ردیف اطلاعات درباره جنبه های مهم مانند سن بروز ،فرآیند تحول بیماری ،تشخیص افتراقی و جز آن و همچین بر اساس ضوابط تشخیص تصریح نشده ،آسانتر و دقیق تر می شود.
البته مسلم است که تشخیص بیماری بر اساس DSM4 نمی تواند به تنهایی مبنای ارائه یک طرح درمانگری قرار گیرد و بدین منظور متخصص بالینی نیازمند اطلاعات تکمیلی است. به عنوان مثال یک طرح دارودرمانگری مستلزم بررسی و تحلیل فرضیه های دقیق در مورد مقدار داروست،ضمن آنکه باید بازخورد بیمار نسبت به دارو درمانگری های احتمالی پیشین در نظر گرفته شود.
همچین یک طرح رفتاردرمانگری مستلزم تحلیل کنشی عمیق اختلال هاست که به تعیین هدف ها و فرضیه های درمانگری صریح . قابل وارسی می انجامد. و بالاخره یک طرح درمانگری برگرفته از روان تحلیل گری مستلزم تحلیل تاریخچه زندگی بیمار(امیال ،تعارض ها ،روابط بین شخصی ،توانایی هشیار شدن و ...) و واکنش های ضد انتقالی تحلیل گر است که به تدوین یک تشخیص روان پویشی منجر می شود.
بنابر این باید پذیرفت که بخش مهمی از کار خارج از دایره DSM قرار دارد و در قلمرو پژوهش های روان درمانگری واقع است.


محور یک
اختلالات روانی اصلی توصیف
اختلالاتی که برای اولین بار در طفولیت،کودکی یا نوجوانی تشخیص داده می شوند و اختلالات ارتباطی اختلالاتی که پیش از نوجوانی بروز می کنند.مثل اختلال بیش فعالی-کمبود توجه ،اتیسم ،اختلالات یادگیری (مثلا لکنت)
اختلالات اضطرابی بیقراری ، بیش فعالی و بیمناکی، اختلال اضطراب تعمیم یافته ، اختلال وحشت زدگی،اختلال هراس یا فوبی ،اختلال وسواس فکری -عملی، اختلال استرس پس از سانحه
اختلالات جسمانی شکل نشانه های روانی که علی رغم وجود علل جسمی صورت جسمی به خود گرفته اند. خود بیمارانگاری و معلولیت
اختلالات ساختگی نمایش عمدی نشانه های یک اختلال روانی یا پزشکی بدون قصد رسیدن به نفع بیرونی (مثل تظاهر به معلولیت)
اختلالات گسستی از دست دادن ناگهانی حافظه یا تغییر هویت ناگهانی. اختلال یادزدودگی گسستی ، فوگ گسستی و اختلال گسست هویت.
دلیریوم، دمانس ، یادزودگی و دیگر اختلالات شناختی اختلالات روانی ناشی از بروز مشکل در هوشیاری و شناخت ؛ مثلا دلیریوم ناشی از مواد یا دمانس در بیماری آلزهایمر
اختلالات خلقی اختلالاتی که مهم ترین ویژگی آنها،ناراحتی خلقی اولیه است؛اختلالات افسردگی و اختلال دو قطبی (که در آن نوسان خلق بین افسردگی عمیق و شنگولی و هیجان زدگی شدید است.)
اسکیزوفرنی و سایر روان پریشی ها افکار و ادراکات عجیب ، ارتباطات عجیب ، هیجان نامناسب و دیگر رفتارهای عجیب.
اختلالات مربوط به مواد اختلالات مربوط به الکل،اختلالات مربوط به کوکایین ، اختلالات مربوط به مواد توهم زاد و سایر اختلالات مربوط به مصرف دارو.
اختلالات جنسی و هویت جنسی شامل سه نوع اختلال: اختلالات هویت جنسی (ناراضی بودن از مردانگی یا زنانگی خود)، نابهنجاری های جنسی (انجام اعمالی عجیب جهت برانگیختگی جنسی در خود) و بدکاری های جنسی (اختلال در کارکرد جنسی)
اختلالات خوردن کم خوری و پرخوری عصبی
اختلالات خواب اختلالات اولیه خواب شامل بیخوابی و حمله خواب و اختلال خواب ناشی از یک بیماری پزشکی
اختلالات کنترل تکانه که جای دیگر طبقه بندی نشده اند جنون دزدی ، جنون آتش افروزی و قماربازی اجباری
اختلالات سازگاری برئز نشانه های هیجانی و رفتاری ازاردهنده در پاسخ به یک استرس مشخص


اختلالات محور دو
اختلالات اصلی توصیف
عقب ماندگی ذهنی کارایی پایین عقلانی و سازگار نشدن با زندگی روزمره
اختلالات شخصیت وجود صفات شخصیتی انعطاف ناپذیر و ناسازگارانه
سایر اختلالاتی که می توانند مورد توجه بالینی قار بگیرند مشکلات رابطه ای (با همسر،خواهر و برادر و دیگران) مشکلات مربوط به بدرفتاری و غفلت (مثلا بدرفتاری فیزیکی) و حالات دیگر (مثلا داغدیدگی ، مشکلات تحصیلی ، مشکلات دینی و معنوی).


منبع:
روانشناسی سانتراک
روانشناسی مرضی تحولی دادستان