پس رویدادی به لحاظ لغوی به معنی " آنچه بعدا انجام می شود" است. در حوزه علوم اجتماعی و علوم تربیتی عبارت پس رویدادی به معنی "بعد از وقوع " یا "گذشته نگر" به آن دسته از تحقیقات اشاره می کند که روابط احتمالی علت و معلولی از طریق مشاهده شرایط موجود و عوامل علی در گذشته مورد مطالعه قرار می گیرد.
بنابراین تحقیق پس رویدادی روشی است که در آن پیشایندهای احتمالی رویدادهای اتفاقی افتاده ای که توسط محقق قابل دستکاری نیستند مورد بررسی قرار می گیرد.

مثال:

در یکی از بزرگراه های شهر تهران تصادف رانندگی به طور چشمگیر افزایش یافته است. متخصصی برای مطالاعه این مسئله مامور می شود. به طور طبیعی به دلیل اینکه تصادفات رانندگی قبلا اتفاق افتاده اند روشی برای مطالعه تصادفات واقعی وجود ندارد،در ضمن از چنین حوادثی نیز فیلمی تهیه نشده است که به نمایش مجدد آنها بپردازد. به هر حال آنچه این متخصص می تواند انجام دهد این است که تلاش کند از طریق مطالعه آمارها،بررسی محل تصادف،اظهارات قربانیان یا شاهدان تصادف به بازسازی حوادث بپردازد. از این طریق او می تواند عوامل احتمالی تصادفات را مشخص کند. عوامل احتمالی شامل : سرعت بیش از حد، شرایط نامناسب بزرگراه ، بی دقتی در رانندگی ، ناکامی و ... باشد.او بر اساس بررسی هاس خود می تواند فرضیه هایی تدوین و مورد آزمون قرار دهد و بر پایه نتایج ازمون فرضیه هایی را ارائه دهد. مثلا: بهبود شرایط جاده ، افزایش نظارت پلیس و ...

بنابراین تحقیق پس رویدادی روشی است که در آن علل احتمالی پدیده ها و رویدادها به صورت بازنگرانه یا گذشته نگر مورد بررسی و شناسایی قرار میگیرند.


موضوع هایی مثل :

-بررسی علل موثر بر طلاق
-بررسی عوامل بزهکاری در نوجوانان و جوانان
- بررسی عوامل روانی اجتماعی موثر بر گرایش خودکشی .
و...

در تحقیق پس رویدادی متغیر مستقل قبلا اتفاق افتاده اند و محقق با مشاهده متغیر یا متغیرهای وابسته پی به متغیر مستقل می برد.
این روش قصد دارد تحقیق غیر آزمایشی را به طرح تحقیق شبه ازمایشی تبدیل کند.بنابراین زمانی که نمی توان از طرح تحقیق آزمایشی استفاده کند از تحقیق پس رویدادی استفاده می شود.

مثال :
بین سیگار کشیدن (X) و سرطان ریه (Y) رابطه وجود دارد.
در این فرضیه سیگار کشیدن علت احتمالی سرطان ریه در نظر گرفته می شود.
برای ازمون فرضیه محقق علت فرض شده را دستکاری نمیکند و ازمودنی ها هم به طور تصادفی در گروه ها جایگزین نمی شوند.بلکه او یک گروه از افراد را که به وطور طبیعی سیگار می کشند ،یعنی در معرض متغیر مستقل (X) قرار دارند به عنوان گروه آزمایشی و گروه دیگری که سیگار نمی کشند ، به عنوان گروه کنترل مشخص میکند . رفتار ، عملکرد یا شرایط(در این فرضیه بافت) دو گروه را مقایسه می کند تا معلوم شود آیا در معرض متغیر مستقل قرار گرفتن اثری را که در فرضیه پیش بینی شده بود بوجود می آورد یا نه.

در تحقیق پس رویدادی دو نوع طرح وجود دارد:

1- مطالعه همبستگی یا تحقیق علی .
2- مطالعه گروه ملاکی یا تحقیقی علی مقایسه ای.

طرح مطالعه همبستگی یا تحقیق علی:

در این طرح پیشایندهای فعلی مورد مطالعه قرار می گیرند. در این طرح دو سته داده گردآوری می شود: یک دسته داده مربوط به گذشته و دسته دیگر مربوط به زمان حال و محقق سعی میکند رابطه بین آنها را پیدا کند. (طرح گذشته به حال یا علت به معلول هم میگویند).

مثال :
محققی قصد دارد رابطه بین کیفیت آموزش قبل از فراغت تحصیل معلم ریاضی(متغیر X) و کارآمدی بعدی او به عنوان یک معلم ریاضی (متغیر Y) رل مورد بررسی قرار دهد.

آموزش قبل از فراغت تحصیل با نمره درسی ؛کارایی معلم با عملکرد ،اطلاعات یا نگرش دانش آموز اندازه گیری می شود.
برای تععین رابطه بین دو متغیر همبستگی بین آنها محاسبه می گردد. نتیجه نشان میدهد که بین متغیر مستقل x و متغیر وابسته Y رابطه معناداری وجود دارد. یعنی بین کیفیت آموزش قبلی معلم و کارایی بعدی او رابطه وجود دارد.

هنگامی که بین متغیرهای مستقل و وابسته رابطه معناداری پیدا می شود؛ محقق سه نوع تفسیر مواجه می شود:

1- متغیر x علت متغیر Y است.
2- متغیر Y علت متغیر X است.
3- متغیر ناشناخته و بنابراین غیر قابل اندازه گیری ، سومی وجود دارد که علت متغیرهای X و Y شده است.

اغلب موارد محقق نمی تواند بگوید کدامیک از این سه نتیجع درست است. ارزش مطالعات همبستگی یا علی عمدتا به ویژگی های اکتشافی یا پیشنهادی آنها بستگی دارد. حتی در شرایطی که برای تبییین رابطه علی دلیل کافی وجود نداشته باشد، از آن می توان برای دستیابی به رابطه همخوانی استفاده کرد.

طرح مطالعه گروه ملاکی یا تحقیق علی - مقایسه ای :

در این طرح محقق با مطالعه یک ویژگی در یک گروه و مقایسه آن با گروهی که فاقد آم ویژگی است به کشف علت پدیده مورد مطالعه می پردازد. این طرح را از معلول به علت نیز می گویند.

مثال :
محققی قصد دارد عوامل موثر بر کارایی معلمان را مورد بررسی قرار دهد.
گروه ملاک یا ازمایش (E) ، معلمانی هستند که دارای کارایی هستند، و در گروه همتا یا کنترل (C) ، معلمانی هستند که دارای کارایی لازم نیستند.بعد از مشخص شدن دو گروه (آزمایش و کنترل) محقق ممکن است با بررسی و مقایسه متغیر هایی مانند زمینه قبلی ، آموزش، مهارت ها و شخصیت دو گروه بتواند علت کارایی یک گروه از معلمان (Y) را مشخص و معلوم کند.

این طرح پل بین روش تحقیق توصیفی و آزمایشی است.

اساس طرح علی مقایسه ای با طرح ازمایشی مشابه است. تفاوت عمده در ماهیت متغیر مستقل است. در تحقیق آزمایشی متغیر مستقل تحت کنترل است و بنابراین ممکن است به وسیله محقق دستکاری شود. اما در طرح علی مقایسه ای (و همچنین علی) متغیر مستقل تحت کنترل محقق نیست و از قبل اتفاق افتاده و بنابراین بوسیله محقق دستکاری نمی شود.


منبع :روش تحقیق در علوم رفتاری ،دکتر رمضان حسن زاده