انگيزه‌هاى رفتار در قرآن

انگيزه‌ها نيروهاى محرّكى هستند كه در موجود زنده حالتى از نشاط و فعاليت برمى‌انگيزند و رفتارش را آشكار مى‌سازند و او را به سوى هدف يا هدفهاى مشخّصى راهنمايى مى‌كنند. انگيزه‌ها وظايف ضرورى و مهمّى براى موجود زنده انجام مى‌دهند.


در واقع اين انگيزه‌ها هستند كه انسان را به برآوردن نيازهاى اساسى و ضرورى زندگى و ادامۀ آن وامى‌دارند. و نيز او را به انجام بسيارى از كارهاى مهم ديگر كه در هماهنگ كردن انسان با محيط زندگى مفيد هستند، برمى‌انگيزند.


روان شناسان جديد انگيزه‌ها را به دو بخش اصلى تقسيم مى‌كنند كه عبارتند از:


انگيزه‌هاى فيزيولوژيك:  ١ اين انگيزه‌ها، انگيزه‌هايى فطرى هستند كه به نيازهاى فيزيولوژيك جسم و نقص يا عدم تعادلى كه در بافتهاى بدن به وجود مى‌آيند، مربوط مى‌شوند. اين انگيزه‌ها رفتار فرد را در جهت اهدافى كه نيازهاى فيزيولوژيك بدنش را برآورده كنند، راهنمايى مى‌كنند و يا نقص و كمبودى را كه گاهى در بافتهاى بدن به وجود مى‌آيد جبران مى‌كنند و آن را از نظر توازن به وضعيت گذشته برمى‌گردانند.


انگيزه‌هاى روانى: اين انگيزه‌ها در جريان رشد اجتماعى فرد از طريق آموختن قابل حصول هستند.  ٢ 


 ١ ) -به اين گونه انگيزه‌ها، انگيزه‌هاى اوليه نيز گفته مى‌شود.
 ٢ ) -اين دسته از انگيزه‌ها را انگيزه‌هاى ثانوى يا اكتسابى يا انگيزه‌هاى قابل فراگيرى و يا اجتماعى نيز مى‌گويند.

الف-انگيزه‌هاى فيزيولوژيك

حكمت بالغۀ خداوند كه نعمت وجود را به مخلوقاتش عطا فرمود، چنين اقتضا مى‌كند كه در آنها ويژگيها و صفات مخصوصى به وديعه بگذارد و آنها را شايستۀ انجام وظايفى كند كه براى انجام آن آفريده شده‌اند.


. . . رَبُّنَا اَلَّذِي أَعْطىٰ كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدىٰ «خداى ما آن كسى است كه همۀ موجودات عالم را نعمت وجود بخشيده، سپس به راه كمالش هدايت كرده است.»  ١ سَبِّحِ اِسْمَ رَبِّكَ اَلْأَعْلَى اَلَّذِي خَلَقَ فَسَوّٰى وَ اَلَّذِي قَدَّرَ فَهَدىٰ «(اى پيامبر) به نام خداى خود كه برتر و بالاتر از همۀ موجودات است به تسبيح و ستايش مشغول باش. آن خدايى كه عالم را آفريد و همه را به حد كمال خود رسانيد. و آن خدايى كه هر چيز را قدر و اندازه داد و به راه كمالش هدايت نمود.»  ٢ انگيزه‌هاى فيزيولوژيك از ويژگيهاى مهمى است كه خداوند در سرشت وجود حيوان و انسان به وديعه نهاده است. اين انگيزه‌ها دو نوع هستند. يكى از آنها براى بقاى فرد، و ديگرى براى بقاى نوع ضرورى است.


كارهاى فيزيولوژيك در حيوان و انسان، در نهايت، به انجام وظيفۀ مهم بيولوژيك منجر مى‌شود. اين فعل و انفعالات فيزيولوژيك نيازهاى بدن را تأمين مى‌كند و به جبران عوارضى مانند نقص عضو يا كمبود مواد شيميايى مى‌پردازد كه گاهى در بدن به وجود

 ١ ) -طه: ۵٠ .
 ٢ ) -اعلى: ١ - ٣ .

مى‌آيد، و در برابر هر نوع اختلال يا اضطراب و عدم تعادل، مقاومت مى‌كند. اساسا انگيزه‌هاى فيزيولوژيك همواره به اندازه‌اى معيّن، آن توازن حياتى را كه براى حفظ و بقاى وجود انسان لازم است، حفظ مى‌كنند. مثلا وقتى در اثر كمبود غذا در خون يا كمبود آب در بافتهاى بدن اختلالى در توازن آن به وجود مى‌آيد و يا، حرارت يا برودت بدن از درجه‌اى معين فراتر مى‌رود و يا خستگى، از مقدارى معيّن مى‌گذرد، بلافاصله عوامل معيّنى براى بازگرداندن حالت سابق به بدن به كار مى‌افتند و فرد را به انجام فعاليتهاى لازم وامى‌دارند.


تحقيقات جديد فيزيولوژيك روشن كرده است  ١ كه در بدن انسان و حيوان نوعى تمايل طبيعى نسبت به حفظ توازن در درجه‌اى ثابت وجود دارد، طورى كه اگر اين توازن مختل شود عاملى در او برانگيخته مى‌شود كه به انجام فعاليّت هماهنگ‌سازى براى بازگرداندن بدن به حالت توازن سابق وادارش مى‌كند. اين فعّاليّت هماهنگ‌سازى، گاهى تنها بر اساس يك عمل فيزيولوژيك و بدون دخالت ارادۀ انسان صورت مى‌پذيرد. مانند ريزش عرق از بدن به هنگام بالا رفتن درجۀ حرارت، كه اين كار خود به خود به دليل تبخير عرق، درجۀ حرارت بدن را پايين مى‌آورد يا وقتى كه يك شىء خارجى وارد چشم و زير مژه‌هاى آن مى‌شود، بدون اراده اشك جريان مى‌يابد و همين اشك، چشم را از آسيب خارجى حفظ مى‌كند. گاهى اين فعاليت توافقى با انجام يك كوشش ارادى مشخص توسط فرد انجام مى‌گيرد، مانند خوردن غذا هنگام گرسنگى و يا نوشيدن آب در حالت تشنگى.


همين نظريۀ «توازن» حياتى را كه اخيرا توسط دانشمندان كشف شده قرآن كريم در چهارده قرن پيش بيان كرده است؛ آنجا كه مى‌فرمايد:


وَ اَلْأَرْضَ مَدَدْنٰاهٰا وَ أَلْقَيْنٰا فِيهٰا رَوٰاسِيَ وَ أَنْبَتْنٰا فِيهٰا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ «و زمين را گسترانيديم و در آن كوههاى عظيم بر نهاديم و از آن، هر چيز را مناسب

 ١ ) -اين تحقيقات را «والتر كانن» فيزيولوژيست امريكايى انجام داد و در كتابى، زير عنوان: «حكمت بدن» منتشر كرد. Cannon,W. B. The Wisdom of the body,New york: - Norton,  ١٩٣٢ .


و موافق حكمت و عنايت برويانيديم.»  ١ . . . وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً «. . . و (خداوند) همه چيز را آفريد آن‌گاه آن را در اندازه‌اى معيّن قرار داد.»  ٢ . . . وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدٰارٍ «. . . و هر چيزى در نزد او (خدا) به اندازه است.»  ٣ إِنّٰا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنٰاهُ بِقَدَرٍ «ما همه چيز را در اندازه‌اى مشخص آفريديم.»  ۴ بنابراين انسان-و همچنين حيوان-با روشى مشخص و حساب‌شده و در اندازه‌اى معيّن آفريده شده است به طورى كه از نظر توازن و هماهنگى در اندازه‌اى مشخص قرار دارد و هرگاه اين توازن به هم بخورد يك سرى انگيزۀ فيزيولوژيك به كار مى‌افتد و انسان -و نيز حيوان-را به انجام انواع فعاليتهاى هماهنگ‌كننده-كه براى برگرداندن حالت توازنى سابق به بدن لازم است-وادار مى‌كند.


قرآن به اين انگيزه‌هاى مهم فيزيولوژيك اشاره مى‌كند و ما در آینده آياتى را كه مربوط به اين انگيزه‌ها هستند مورد بررسى قرار خواهيم داد.


 ١ ) -حجر: ١٩ .
 ٢ ) -فرقان: ٢ .
 ٣ ) -رعد: ٨ .
 ۴ ) -قمر: ۴٩ .




منبع: قرآن و روانشناسی
نویسنده: نجاتی، محمد عثمان؛ ترجمه عباس عرب

ناشر: بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی
محل و سال نشر: مشهد مقدس ؛ ۱۳۸۱

منبع اینترنتی: کتابخانه دیجیتال نور: صفحه اصلی