دو انگيزۀ بقاى نوع: انگیزه جنسی و انگیزه مادری

حكمت خداوند متعال اقتضا مى‌كند كه در سرشت انسان و حيوان انگيزه‌هاى فيزيولوژيك فطرى قرار دهد كه آنها را وادارد تا رفتارهاى ضرورى گوناگونى براى صيانت ذات در پيش گيرند. همچنين حكمتش اقتضا مى‌كند كه در سرشت اين دو موجود، دو انگيزۀ فيزيولوژيك فطرى قرار دهد كه آنها را به دو نوع رفتار مهم كه بقاى نوع، وابسته به آنهاست، وادار كند. اين دو انگيزه عبارتند از: انگيزۀ جنسى و انگيزۀ مادرى.

 ٣ - ١ -انگيزۀ جنسى:

كار مهمّ اين انگيزه، توليد مثل است كه موجب تشكيل خانواده‌ها و جوامع نوع بشر و ملّتها مى‌شود. عمران و آبادانى كرۀ زمين، شناختن ملتها، گسترش تمدن و پيشرفت دانش و صنعت، محصول اين انگيزه است:
يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثىٰ وَ جَعَلْنٰاكُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ أَتْقٰاكُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ «اى مردم ما همۀ شما را از مرد و زن آفريديم و شما را دسته‌ها و قبايل مختلفى قرار داديم تا همديگر را بشناسيد، همانا گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست و خداوند بسيار دانا و آگاه است.»  ٢ 

 ١ ) -يونس: ٢٢ .
 ٢ ) -حجرات: ١٣ .

يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ اِتَّقُوا رَبَّكُمُ اَلَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً كَثِيراً وَ نِسٰاءً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِي تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ اَلْأَرْحٰامَ إِنَّ اَللّٰهَ كٰانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً «اى مردم بترسيد از پروردگار خود، آن خدايى كه همۀ شما را از يك‌تن بيافريد و از آن جفتش را خلق كرد و از آن دو تن، خلقى بسيار از مرد و زن برانگيخت و بترسيد از آن خدايى كه به نام او از يكديگر مسئلت و درخواست مى‌كنيد، و دربارۀ ارحام (خويشاوندان) كوتاهى نكنيد كه همانا خدا مراقب اعمال شماست.»  ١ وَ اَللّٰهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَةً. . .
«و خداوند از جنس خودتان براى شما همسرانى آفريد و از همسرانتان فرزندان و نوه‌هايى قرار داد. . .»  ٢ فٰاطِرُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً وَ مِنَ اَلْأَنْعٰامِ أَزْوٰاجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ اَلسَّمِيعُ اَلْبَصِيرُ «خدا كه آفرينندۀ آسمانها و زمين است براى شما از جنس خودتان همسرانى قرار داد و نيز چهارپايان را جفت (نر و ماده) آفريد تا به اين (تدبير) ازواج شما خلق را زياد كند، خدا را هيچ مثل و مانندى نيست و او (به كردار بندگان) بسيار شنوا و بيناست.»  ٣ 

 ١ ) -نساء: ١ .
 ٢ ) -نحل: ٧٢ .
 ٣ ) -شورى: ١١ . در تفسير ابن كثير در ذيل اين آيه چنين مى‌خوانيم: (يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ) يعنى يخلقكم فيه (مى‌آفريند شما را در آن) و ضمير «آن» ، برمى‌گردد به آفرينش در اين شكل و با اين صفت. يعنى خداوند شما مردان و زنان (نر و ماده) را همچنان پى‌درپى و نسل اندر نسل مى‌آفريند.» ج  ۴ ، ص  ١٠٨ .

خواست خدا چنين است كه وظيفۀ توليد مثل در نباتات نيز يافت شود، همان‌طوركه خواستش اين است كه هر چيزى در جهان هستى جفتى داشته باشد.
. . . وَ مِنْ كُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِيهٰا زَوْجَيْنِ اِثْنَيْنِ. . .
«. . . و (از درختان) همه گونه ميوه پديد آورد، همه چيز را جفت آفريد.»  ١ وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ «و از هر چيز دو جفت آفريديم شايد شما متذكر شويد.»  ٢ سُبْحٰانَ اَلَّذِي خَلَقَ اَلْأَزْوٰاجَ كُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ اَلْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ يَعْلَمُونَ «پاك و منزه است خدايى كه همۀ ممكنات عالم را جفت آفريده چه از نباتات (و حيوانات) و چه از نفوس بشر و ديگر مخلوقات كه شما از آنها آگاه نيستيد.»  ٣ انگيزۀ جنسى در واقع پايۀ تشكيل خانواده است، زيرا هريك از زوجين در كنار همسر خود احساس راحتى و امنيت و آرامش مى‌كند و بين آنها عاطفۀ عشق و دوستى و مهربانى به وجود مى‌آيد كه اين خود عامل تداوم زندگى زناشويى، در حالتى از هماهنگى و همكارى مى‌باشد و اين نوع زندگى نيز به نوبۀ خود فضاى سالمى را براى رشد و تربيت كودكان و شكل‌گيرى صحيح شخصيت آنها، آماده مى‌سازد.

 ١ ) -رعد: ٣ .
 ٢ ) -ذاريات: ۴٩ .
 ٣ ) -يس: ٣۶ . در اين مورد رك به: دراسات فى النفس الانسانية، محمد قطب، بيروت، دار الشروق، ١٩٧٩ ، ص  ١٩۵ - ١٩۶ .

وَ مِنْ آيٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْهٰا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ «و يكى ديگر از آيات خدا اين است كه براى شما از جنس خودتان جفتهايى آفريد كه مايۀ آرامش شما باشد و ميان شما رأفت و مهربانى قرار داد و در اين امر براى مردم با فكر نشانه‌هاى علم و حكمت خدا آشكار است.»  ١ هُوَ اَلَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِيَسْكُنَ إِلَيْهٰا. . .
«اوست خدايى كه همۀ شما را از يك‌تن آفريد و از او نيز جفتش را مقرر داشت تا به او انس و آرام گيرد.»  ٢ 

 ٣ - ٢ -انگيزۀ مادرى:

حكمت و مصلحت خداوند متعال چنين است كه در سرشت مادر نيز انگيزه‌اى فطرى به وجود آورد كه او را براى انجام رسالت مهم خويش به منظور بقاى نوع، آماده كند. چون مادر، سختى دوران باردارى و زايمان را از روى رغبت تحمل مى‌كند و پس از تولد فرزند نيز وظيفۀ شير دادن و نگهدارى و مهربانى نسبت به او را انجام مى‌دهد تا وقتى كه كودك رشد كند و خود بتواند كارهايش را انجام دهد. قرآن به تحمل رنج باردارى و زايمان توسط مادر، چنين اشاره مى‌فرمايد:
وَ وَصَّيْنَا اَلْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً. . .
«ما به انسان سفارش كرديم كه به پدر و مادر خود احسان كند كه مادر، رنج و

 ١ ) -روم: ٢١ .
 ٢ ) -اعراف: ١٨٩ .

زحمت بار حمل را متحمل شد و باز با درد و مشقت وضع حمل كرد و سى ماه تمام مدت حمل و شيرخوارگى بود. . .»  ١ وَ وَصَّيْنَا اَلْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلىٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِي عٰامَيْنِ أَنِ اُشْكُرْ لِي وَ لِوٰالِدَيْكَ إِلَيَّ اَلْمَصِيرُ «و ما به هر انسان سفارش كرديم كه در حق پدر و مادر نيكى كند، خصوصا مادر كه چون بار حمل فرزند برداشته تا مدت دو سال كه طفل را از شير بازگيرد هر روز رنج و ناتوانيش افزوده شده است، نخست شكر من كه خالقم آن‌گاه شكر پدر و مادر را به جاى آر كه بازگشت خلق به سوى من خواهد بود.»  ٢ قرآن عواطف مادر و عشق و دلسوزى‌اش را نسبت به فرزندان، و ترس و اندوهش را به هنگام دورى از آنها، و شادى‌اش را به هنگام نزديكى آنان، بيان مى‌كند. اين توصيف زيبا در جريان نقل داستان موسى عليه السّلام آمده است:
وَ أَصْبَحَ فُؤٰادُ أُمِّ مُوسىٰ فٰارِغاً إِنْ كٰادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لاٰ أَنْ رَبَطْنٰا عَلىٰ قَلْبِهٰا لِتَكُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِينَ «صبحگاه مادر موسى دلش (از هر چيز جز ياد موسى) فارغ بود و به حدى غم و اندوه، قلبش را فرا گرفته بود كه اگر ما، دلش را محكم و پابرجاى نگه نمى‌داشتيم تا ايمانش برقرار بماند، نزديك بود كه راز درونش را آشكار كند (به نام طفلش موسى فرياد برآورد) .»  ٣ 

 ١ ) -احقاف: ١۵ . «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً» يعنى مادر، هم در دوران باردارى و هم به هنگام وضع حمل رنج و سختى ديد. «فصال» يعنى گرفتن از شير.
 ٢ ) -لقمان: ١۴ . وهن يعنى ضعف. و «وَهْناً عَلىٰ وَهْنٍ» يعنى ضعف به هنگام باردارى و زايمان.
 ٣ ) -قصص: ١٠ .

يعنى دل مادر موسى از هر انديشه‌اى دربارۀ هر چيزى بجز فرزندش كاملا خالى شد و اگر خداوند قلبش را محكم نمى‌كرد و آرامش و اطمينان را در جانش جايگزين نمى‌فرمود، از كثرت ترس و اندوهى كه در اثر فراق فرزندش به او دست داده بود، رازش آشكار مى‌شد. اما وقتى پسرش به او بازگردانده شد، اندوه از دلش رخت بربست و خوشبختى، دوباره به او روى آورد.

فَرَدَدْنٰاهُ إِلىٰ أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ. . .
«و بدين وسيله ما موسى را به مادرش برگردانيديم تا ديده‌اش به جمال موسى روشن شود و اندوهش از بين برود. . .»  ١ 

 ١ ) -قصص: ١٣ .

منبع: قرآن و روانشناسی
نویسنده: نجاتی، محمد عثمان؛ ترجمه عباس عرب

ناشر: بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی
محل و سال نشر: مشهد مقدس ؛ ۱۳۸۱

منبع اینترنتی: کتابخانه دیجیتال نور: صفحه اصلی