انحراف انگيزه‌ها

اگر انسان در مهار كردن انگيزه‌هاى خود و حاكميت بر آنها دچار شكست شود و در ارضاى آنها زياده‌روى كند و غرق در لذت و بهره‌مندى از آنها شود و اصولا هدفش لذت‌جويى و كامروايى از طريق اشباع انگيزه‌ها باشد، در اين صورت انگيزه‌ها از اهداف اصلى خويش منحرف مى‌شوند و ديگر وسيله‌اى براى ادامۀ زندگى فرد و بقاى نوع، به شمار نمى‌آيد و خودشان فى نفسه به هدف تبديل مى‌شوند و نه تنها از حيطۀ تسلط و حكومت انسان خارج مى‌شوند بلكه بر انسان حاكميت و تسلّط خواهند يافت.


مسألۀ انحراف انگيزه‌ها و تسلّط آنها بر انسان گاهى در همۀ انگيزه‌ها اعم از فيزيولوژيك و روانى به طور مساوى پيش مى‌آيد. يكى از مهم‌ترين انگيزه‌هاى فيزيولوژيك كه در معرض انحراف قرار دارد انگيزۀ جنسى است. در قرآن يكى از شيوه‌هاى رايج انحراف جنسى، كه همجنس‌گرايى است و قوم لوط به آن مبادرت مى‌ورزيدند، ذكر شده است. از بيان قرآن دربارۀ اين انحراف جنسى استنباط مى‌شود كه اين عمل براى نخستين بار، در تاريخ بشرى در ميان قوم لوط پديد آمد.


وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ اَلْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَكُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ اَلْعٰالَمِينَ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ اَلرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ اَلنِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ «و لوط را فرستاديم كه به قوم خود گفت آيا عمل زشتى كه پيش از شما هيچ‌كس بدان مبادرت نكرده بجاى مى‌آوريد؟ شما زنان را ترك كرده و با مردان سخت شهوت مى‌رانيد، آرى كه شما قومى فاسد و نابكاريد.»  ٢ 

 ١ ) -انعام: ٣٢ .
 ٢ ) -اعراف: ٨٠ ، ٨١ .

أَ تَأْتُونَ اَلذُّكْرٰانَ مِنَ اَلْعٰالَمِينَ وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ «آيا عمل زشت منكر را با مردان انجام مى‌دهيد. و زنان را كه خدا همسر شما (براى تمتع) آفريد رها مى‌كنيد؟ آرى شما بسيار مردم متجاوز نابكارى هستيد.»  ١ يكى از انحرافات رايج در انگيزه‌هاى روانى انسان، عشق شديد و اشتياق زايد الوصفى است كه در برخى از مردم نسبت به پول و جمع‌آورى مال و ثروت ديده مى‌شود، در حالى كه دارايى و مال در اصل از آن خداست و او ما را نمايندۀ خويش قرار داده است تا اموالش را در راه رضا و خشنودى وى و نيز آباد كردن زمين و پيشرفت نوع بشر، مصرف كنيم اما برخى از مردم، تصاحب پول و ثروت را فى نفسه هدف قرار مى‌دهند و به اندوختن و ذخيره كردن آن مى‌پردازند و آن را در راه خدا و منافع مردم و كمك به پيشرفت بشريت هزينه نمى‌كنند.
بطور كلى، اسراف يا زياده‌روى در ارضاى انگيزه‌ها و ناتوانى انسان در مهار كردن و حاكميت بر آنها، به انحراف آنها از اهداف حقيقى‌شان يعنى تداوم بخشيدن به زندگى فرد و بقاى نوع و تحقق هماهنگى انسان با محيط، منجر مى‌شود. مثلا افراط در دشمنى با افراد به نحوى كه انسان در روابطش با مردم همواره تمايل به دشمنى و تجاوز داشته باشد، نوعى انحراف محسوب مى‌شود يا زياده‌روى در رقابت، به طورى كه هدف اصلى انسان در زندگى تفوّق و تسلّط جسمى يا اقتصادى يا سياسى يا نظامى بر ديگران باشد، نيز نوعى انحراف به شمار مى‌رود. همچنين، زياده‌روى در استراحت و تنبلى و بهره‌ورى از نعمتها و لذتهاى زندگى به نحوى كه هدف اساسى انسان نوعى زندگى توأم با رفاه و نازپروردگى و راحت طلبى باشد و هيچ‌گونه احساس مسئوليتى در قبال افراد جامعه نكند و با آنان به همكارى نپردازد و دست كمك و يارى به‌سويشان دراز نكند، نيز نوعى انحراف به شمار مى‌آيد. اما ميانه‌روى در ارضاى انگيزه‌ها، انسان را از فرورفتن در


 ١ ) -شعراء: ١۶۵ - ١۶۶ .

گرداب انحراف بازمى‌دارد. بنابراين مى‌توان گفت بهترين كار، همان ميانه‌روى است.


«خير الامور اوسطها» .


وَ اَلَّذِينَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كٰانَ بَيْنَ ذٰلِكَ قَوٰاماً «و (بندگان خاص خدا) آنان هستند كه هنگام انفاق به مسكينان اسراف نكرده و بخل هم نورزند بلكه در احسان ميانه‌رو و معتدل باشند.»  ١ وَ لاٰ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلىٰ عُنُقِكَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا كُلَّ اَلْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً «نه هرگز دست خود را (در احسان به خلق) بسته دار و نه بسيار باز و گشاده دار كه هر كدام را انجام دهى به نكوهش و حسرت خواهى نشست.»  ٢ 

 ١ ) -فرقان: ۶٧ .
 ٢ ) -اسراء: ٢٩ .


منبع: قرآن و روانشناسی
نویسنده: نجاتی، محمد عثمان؛ ترجمه عباس عرب

ناشر: بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی
محل و سال نشر: مشهد مقدس ؛ ۱۳۸۱

منبع اینترنتی: کتابخانه دیجیتال نور: صفحه اصلی