انفعالها در قرآن

مشيّت حكيمانۀ خداوند چنين اقتضا مى‌كند كه يك سلسله حالتهاى انفعالى در انسان و نيز حيوان قرار دهد. اين عواطف (علاوه بر انگيزه‌ها) در حفظ و بقاى نسل انسان و حيوان به آنها كمك مى‌كنند. مثلا ترس كه حالتى انفعالى است، باعث مى‌شود، از خطرهايى كه تهديدمان مى‌كنند، دورى كنيم. و حالت انفعالى خشم، ما را به دفاع از خود و مبارزه براى بقا وامى‌دارد و يا حالت انفعالى محبت، اساس و پايۀ پيوند دو جنس نر و ماده (در انسان و حيوان) و جذب هر كدام به ديگرى، براى بقاى نوع، مى‌باشد.

ميان انگيزه‌ها (عواطف فعال) و انفعالها رابطۀ مستحكمى وجود دارد، چون هر انگيزه‌اى معمولا همراه يك حالت انفعالى است. مثلا هرگاه انگيزه‌اى در انسان به اوج خود برسد و براى مدتى از ارضاى آن جلوگيرى به عمل آيد، به انسان حالتى از تنش دست مى‌دهد و اين حالت معمولا با حالت وجدانى و انفعالى اندوه و گرفتگى همراه است، اما ارضاى انگيزۀ مزبور، حالت شادى و خوشحالى به همراه دارد. علاوه بر اين، عواطف انفعالى درست مانند انگيزه‌ها، وظيفۀ هدايت رفتار انسان را نيز انجام مى‌دهند به عنوان مثال، حالت انفعالى ترس، انسان را به فرار و دور شدن از خطر وامى‌دارد و حالت انفعالى خشم شخص را به دفاع از خود و گاه حتى به تجاوز وادار مى‌كند و يا حالت انفعالى محبت باعث نزديكى انسان به محبوبش مى‌شود.

در قرآن كريم بسيارى از عواطف انفعالى مانند ترس، خشم، محبّت، شادى، نفرت، غيرت، حسد، پشيمانى، شرم و خوارى كه انسان آنها را احساس مى‌كند، بدقت توصيف شده‌اند و ما در اين فصل به بحث دربارۀ حالت‌هاى انفعالى مزبور كه در قرآن آمده‌اند خواهيم پرداخت.

منبع: قرآن و روانشناسی
نویسنده: نجاتی، محمد عثمان؛ ترجمه عباس عرب
ناشر: بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی
محل و سال نشر: مشهد مقدس ؛ ۱۳۸۱
منبع اینترنتی: کتابخانه دیجیتال نور: صفحه اصلی