ترس

ترس يكى از عواطف مهم انفعالى در زندگى انسان به شمار مى‌آيد، زيرا اين حالت همان‌طور كه قبلا گفتيم او را به دور شدن از خطراتى كه تهديدش مى‌كنند، كمك مى‌كند و اين نيز به نوبۀ خود انسان را در حفظ زندگى و بقاى نسل يارى مى‌دهد. ما در فصل پيش به هنگام سخن دربارۀ انگيزۀ گرسنگى اشاره كرديم كه قرآن در ضمن برخى آيات، مسألۀ امنيّت در برابر ترس را همراه با ارضاى انگيزۀ گرسنگى ذكر كرده است و اين نشان مى‌دهد كه انگيزۀ گرسنگى و حالت انفعالى ترس در زندگى انسان اهميّت ويژه‌اى دارند.
ما نص آيات مزبور را ضمن بحث دربارۀ انگيزۀ گرسنگى نقل كرديم.  ١ 
فايدۀ ترس، تنها در حفظ انسان از خطراتى كه او را در زندگى دنيوى تهديد مى‌كنند، خلاصه نمى‌شود، بلكه علاوه بر اين، يكى از مهم‌ترين فوايدش اين است كه مؤمن را به حفظ خود در برابر عذاب الهى در آخرت نيز وامى‌دارد؛ زيرا ترس از كيفر خدا، مؤمن را به اجتناب از گناهان و تمسك به تقوا و پايبندى به عبادت و كار براى خشنودى خدا وادار مى‌كند.
إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِينَ إِذٰا ذُكِرَ اَللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِيمٰاناً وَ عَلىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ «مؤمنان آنها هستند كه چون ذكرى از خدا شود (از عظمت و جلال خدا) دلهاشان ترسان و لرزان شود و چون آيات خدا را بر آنها تلاوت كنند بر مقام ايمانشان بيفزايد و به خداى خود (در هر كار) توكل مى‌كنند.»  ٢ 

 ١ ) -ر. ك، به آيه‌هاى (نحل: ١١٢  و قريش: ٣ ، ۴ ) بحث انگيزه‌ها.

 ٢ ) -انفال: ٢ .

تَتَجٰافىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ اَلْمَضٰاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ يُنْفِقُونَ «(شبها) پهلو از بستر خواب حركت دهند و (در دل شب) با بيم و اميد خداى خود را بخوانند و از آنچه روزى آنها كرديم به مسكينان انفاق كنند.»  ١ يٰا أَيُّهَا اَلنّٰاسُ اِتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ اَلسّٰاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَرَوْنَهٰا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّٰا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذٰاتِ حَمْلٍ حَمْلَهٰا وَ تَرَى اَلنّٰاسَ سُكٰارىٰ وَ مٰا هُمْ بِسُكٰارىٰ وَ لٰكِنَّ عَذٰابَ اَللّٰهِ شَدِيدٌ «اى مردم، خداترس و پرهيزكار باشيد كه زلزلۀ روز قيامت بسيار حادثۀ بزرگ و واقعۀ سختى خواهد بود. چون هنگامۀ آن روز بزرگ را مشاهده كنيد هر زن شيرده طفل خود را از ترس فراموش كند و هر آبستن بار رحم را بيفكند و مردم را در آن روز بى‌خود و مست نگرى، در صورتى كه مست نيستند و ليكن عذاب خدا سخت است.»  ٢ حالت انفعالى ترس، نوعى اضطراب حادّ است كه تمام وجود شخص را فرا مى‌گيرد.
قرآن اين اضطراب را با عنوان زلزلۀ سختى كه انسان را شديدا تكان مى‌دهد و نيروى تفكر و تسلّط بر نفس را از او سلب مى‌كند، توصيف كرده است.
إِذْ جٰاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ اَلْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ اَلْقُلُوبُ اَلْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ اَلظُّنُونَا هُنٰالِكَ اُبْتُلِيَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِيداً «ياد آريد وقتى را كه (در جنگ احزاب) لشكر كفّار از بالا و زير بر شما حمله‌ور شدند و چشمها حيران شد و جانها به گلو رسيد و به وعدۀ خدا گمانهاى مختلف كرديد (مؤمنان حقيقى به وعدۀ حق و فتح اسلام خوش گمان و ديگران بدگمان

 ١ ) -سجده: ١۶ .

 ٢ ) -حج: ١ ، ٢ .

بودند) . در آنجا مؤمنان امتحان شدند و (ضعيفان در ايمان) سخت متزلزل گرديدند.»  ١ اگر ترس، ناگهانى و شديد باشد، براى مدتى به انسان حالتى از بهت و سرگردانى دست مى‌دهد و توانايى حركت يا تفكر از او سلب مى‌شود. قرآن ضمن توصيف روز قيامت، به چنين حالتى كه از ترس شديد و ناگهانى ناشى مى‌شود، اشاره مى‌كند.
بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلاٰ يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهٰا وَ لاٰ هُمْ يُنْظَرُونَ «بلكه واقعۀ مرگ و قيامت، ناگهانى فرارسد و آنها را مبهوت و حيران كند كه نه قدرت بر ردّ آن داشته و نه بر تأخير آن مهلتى توانند يافت.»  ٢ وقتى خطرى شديد انسان را احاطه كند و ترس بر او چيره شود، تمام سعى و تلاشش را متمركز مى‌كند تا خود را از آن ورطۀ خطرناك نجات بخشد؛ در اين حالت او به هيچ‌چيز ديگرى توجه ندارد.
فَإِذٰا جٰاءَتِ اَلصَّاخَّةُ يَوْمَ يَفِرُّ اَلْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ لِكُلِّ اِمْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ «آن‌گاه كه آن صداى بلند (و نداى قيامت به گوش همۀ خلق برسد. آن روز كه (از وحشت و هولناكى آن) هركس از برادرش مى‌گريزد. (بلكه) از مادر و پدرش و زن و فرزندش مى‌گريزد. در آن روز هركس چنان گرفتار كار خود است كه به هيچ‌كس نتواند پرداخت.»  ٣ 

 ١ ) -احزاب: ١٠ ، ١١ ، اين آيات به هنگام جنگ خندق (احزاب) نازل شده است.

 ٢ ) -انبياء: ۴٠ .
 ٣ ) -عبس: ٣٣ - ٣٧ .

همراه حالت انفعالى ترس، تغييرات زيادى در وظايف فيزيولوژيك اعضاى داخلى بدن انسان و خطوط چهره و تارهاى صوتى و شكل بدن ايجاد مى‌شود و ما در فصل آينده، دگرگونيهاى فيزيكى بدن را كه همراه حالتهاى انفعالى رخ مى‌دهند، مورد بحث قرار خواهيم داد.
انسان معمولا با دور شدن و فرار از مواضع و موقعيّتهاى خطرناكى كه تهديدش مى‌كنند و حالت انفعالى ترس را در او برمى‌انگيزانند با اين حالت به مبارزه و مقابله برمى‌خيزد. قرآن مقابلۀ انسان را در برابر ترس كه با فرار از جاهاى تهديدآميز و خطرناك و ترس برانگيز صورت مى‌گيرد، در جريان توصيف ترس كافران اقوام گذشته-كه عذاب الهى به سبب تكذيب پيامبران و پافشارى بر كفر، بر آنها فرودآمد، به طورى كه ترس شديدى آنها را فرا گرفت و براى فرار از اين عذاب از همديگر پيشى مى‌گرفتند-چنين توصيف مى‌كند:
وَ كَمْ قَصَمْنٰا مِنْ قَرْيَةٍ كٰانَتْ ظٰالِمَةً وَ أَنْشَأْنٰا بَعْدَهٰا قَوْماً آخَرِينَ فَلَمّٰا أَحَسُّوا بَأْسَنٰا إِذٰا هُمْ مِنْهٰا يَرْكُضُونَ «و چه بسيار مردم مقتدرى در شهرها و ديارها بودند كه ما به جرم ظلم و ستمكارى، آنها را در هم شكستيم و هلاك ساختيم و قومى ديگر به جاى آنها بيافريديم. پس هنگامى كه آن ستمكاران عذاب ما را به چشم مشاهده كردند از آن ديار رو به فرار نهادند.»  ١ قرآن ترس منافقان و تمايلشان را به فرار از مؤمنان، چنين ذكر مى‌كند:
وَ يَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْكُمْ وَ لٰكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَ هُمْ يَجْمَحُونَ

 ١ ) -انبياء: ١١ ، ١٢ .


«و آنها (براى آن كه نفاق خود را پنهان كنند) به خدا قسم ياد مى‌كنند كه ما هم به راستى از شما مؤمنانيم (يعنى هم عقيده و آيين شماييم) و حال آن كه باطنا از شما و هم عقيدۀ شما نيستند و ليكن اين قوم (از قدرت اسلام) مى‌ترسند (لذا ظاهرا اظهار مسلمانى مى‌كنند) . اگر پناهگاهى يا سنگرى در غار كوهها يا هر گريزگاهى بيابند (كه از تسلط مسلمانان در امان باشند) البته با كمال تعجيل به آنجا مى‌روند.»  ١ و در بيان ترس موسى عليه السّلام و فرارش از فرعون چنين مى‌فرمايد:
فَفَرَرْتُ مِنْكُمْ لَمّٰا خِفْتُكُمْ. . .
« آنگاه از ترس شما گريختم. . .»  ٢ فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً يَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِينَ «پس موسى از آنجا (مصر) با حال ترس و نگرانى از دشمن، بيرون رفت و گفت: بار خدايا مرا از شرّ اين قوم ستمكار نجات ده.»  ٣ قرآن همچنين ترس موسى عليه السّلام را كه مشاهده كرد عصايش به مار تبديل شد و به عقب برگشت و فرار كرد، اين گونه توصيف مى‌كند:
وَ أَلْقِ عَصٰاكَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ كَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يٰا مُوسىٰ لاٰ تَخَفْ إِنِّي لاٰ يَخٰافُ لَدَيَّ اَلْمُرْسَلُونَ

 ١ ) -توبه: ۵۶ ، ۵٧ .

 ٢ ) -شعراء: ٢١ .

 ٣ ) -قصص: ٢١ .

«و تو عصاى خود بيفكن (چون عصا افكند) ناگاه موسى به آن نگريست به جنبش و هيجان درآمد چنان كه گويى اژدهايى (مهيب) گرديد، موسى چنان بترسيد كه رو به فرار نهاد و ديگر واپس نگرديد (در آن حال بدو خطاب شد) اى موسى مترس كه پيغمبران در حضور من (از غير من) هرگز نمى‌ترسند.»  ١ 

 ١ ) -نمل: ١٠ .

منبع: قرآن و روانشناسی
نویسنده: نجاتی، محمد عثمان؛ ترجمه عباس عرب
ناشر: بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی
محل و سال نشر: مشهد مقدس ؛ ۱۳۸۱
منبع اینترنتی: کتابخانه دیجیتال نور: صفحه اصلی