غلبه بر انگیزه ‏ها_تفاوت سرکوبی با کنترل

سوره بقره
آیه 172

(یا أیها الذین آمنوا كلوا من طیبات ما رزقناكم و اشكروا لله ان كنتم ایاه تعبدون)

آیات مرتبط: 78، 77 مائده - 32، 31 اعراف - 32 نور - 3 نساء - 223، 168، 60 بقره

موضوعات: رفتار - انگیزه ‏هاى رفتار - غلبه بر انگیزه‏ ها

منبع: قرآن و روانشناسى - صفحه 72 تا 76

غلبه بر انگیزه‏ ها

خواست خداوند متعال چنین است كه در فطرت و سرشت انسان و حیوان یك سرى انگیزه‏ هاى فیزیولوژیك قرار دهد تا اهداف خداوندى، كه همان حفظ وجود و بقاى نوع است، تحقق یابد. بنابراین، بدیهى است كه اشباع این انگیزه ‏ها امرى طبیعى باشد كه فطرت و سرشت وجودى انسان و حیوان آن را مى‏ طلبد و لازم دارد، چون به طور كلى ادامه‏ ى زندگى و بقاى نوع، به اشباع آنها وابسته است. به همین دلیل احكام و فرامین قرآن در خصوص این انگیزه ‏ها با فطرت انسان هماهنگى دارد زیرا، قرآن این انگیزه ‏ها را مى‏ پذیرد و به آنها اقرار مى‏ كند و در حدودى كه شرع مقدس اجازه مى‏ دهد، خواهان اشباع آنهاست. نه در قرآن و نه در سنت مطلبى كه نشان دهنده‏ ى پست شمردن یا انكار و یا دعوت به سركوبى این انگیزه ها باشد، وجود ندارد. قرآن و همچنین سنت، انسان‏ها را تنها به تسلط و حكومت كردن بر انگیزه‏ ها دعوت مى‏ كند و از آنها مى‏ خواهد كه فقط در حدودى كه دین اجازه مى‏ دهد - بدون زیاده ‏روى و تجاوز از این حدود - انگیزه‏ هاى خود را اشباع كنند و این موضوع، هم به سود فرد و هم به سود جامعه است.

در این جا لازم است، فرق میان دو واژه‏ ى كنترل و سركوبى را در ارتباط با انگیزه‏ ها بیان كنیم. كنترل، به معناى بازداشتن ارادى یك انگیزه، یا تمایل و مقاومت در برابر اشباع آن، در شرایط نامناسب است. اما، به طور كلى به معناى قبول نداشتن و نپذیرفتن آن نمى‏ باشد زیرا ممكن است در مواقع مناسب دیگر، به آن اجازه‏ ى فعالیت داد و اشباعش كرد. اما سركوبى یك انگیزه، به معناى انكار و نپذیرفتن و پست شمردن و یا ترس از آن است و انسان مى ‏كوشد به طور كلى آن را از حوزه‏ ى آگاهى و شعور خود دور سازد، تا از احساس گناه و نگرانى - كه از آن انگیزه ناشى مى ‏شود - رهایى یابد به نحوى كه این مسأله منجر به سركوب آن در ضمیر ناخودآگاه انسان مى ‏شود. بنابراین، مفهوم سركوبى یك انگیزه این است كه فعلا از دایره ‏ى آگاهى و شعور، دور شده و در اعماق ضمیر ناخودآگاه انسان مدفون گشته اما در آن جا به طور كلى نابود نشده است، بلكه با روشها و حیله‏ هاى ناخودآگاهانه مى‏ كوشد همواره خود را به صورتى مطرح كند و همین مسأله موجب پیدایش عوارض گوناگونى مى‏ شود كه ناشى از اضطراب و تزلزل در رفتار انسان هستند.

قرآن نمى‏ گوید انگیزه‏ هاى فطرى را به آن معنایى كه در بالا گفتیم سركوب كنیم، بلكه از ما مى‏ خواهد آنها را كنترل كنیم و بر آنها تسلط یابیم و طورى هدایتشان كنیم كه هم منافع خود و هم منافع جامعه به شایستگى، حفظ و رعایت شود؛ یعنى طورى باشد كه فرد بر انگیزه‏ هاى خود مسلط شود و آنها را ارشاد و هدایت كند نه این كه انگیزه‏ ها بر او غلبه كنند و راهنماى كارهایش باشند. نظر قرآن را - آن جا كه به مشروعیت اشباع انگیزه‏ هاى فیزیولوژیك اعتراف مى‏ كند - مى‏ توان به روشنى در آیات زیر مشاهده كرد:

(یا أیها الناس كلوا مما فى الأرض حلالا طیبا و لا تتبعوا خطوات الشیطان انه لكم عدو مبین)

«اى مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاكیزه را تناول كنید و از وسوسه‏ هاى شیطان پیروى نكنید كه محققا او براى شما دشمن آشكارى است.» "بقره / آیه 168 ".

(یا أیها الذین آمنوا كلوا من طیبات ما رزقناكم و اشكروا لله ان كنتم ایاه تعبدون)

«اى اهل ایمان از روزى حلال و پاكیزه كه ما نصیب شما كرده ‏ایم بخورید و شكر خدا را به جاى آورید اگر تنها او را مى‏ پرستید.» " بقره / آیه 172 ".

(یا أیها الذین آمنوا لا تحرموا طیبات ما أحل الله لكم و لا تعتدوا ان الله لا یحب المعتدین - و كلوا مما رزقكم الله حلالا طیبا و اتقوا الله الذى أنتم به مؤمنون)

«اى اهل ایمان حرام مكنید طعامهاى پاكیزه‏ اى كه خدا براى شما حلال كرده است و ستم مكنید كه خدا ستمكاران را دوست نمى‏ دارد. و از هر چیز حلال و پاكیزه ‏اى كه خدا روزى شما كرده است بخورید و بپرهیزید از آن خدایى كه به او گرویده ‏اید.» " مائده / آیه 87 و 88 ".

(... كلوا و اشربوا من رزق الله)

«... از روزى خدا بخورید و بیاشامید...» " بقره / آیه 60 ".

(یا بنى آدم خذوا زینتكم عند كل مسجد و كلوا و اشربوا و لا تسرفوا انه لا یحب المسرفین - قل من حرم زینة الله التى أخرج لعباده و الطیبات من الرزق قل هى للذین آمنوا فى الحیاة الدنیا خالصة یوم القیامة كذلك نفصل الآیات لقوم یعلمون)

«اى فرزندان آدم، زیورهاى خود را در مقام عبادت برگیرید و هم از نعمتهاى خدا بخورید و بیاشامید و اسراف مكنید كه خدا مسرفان را دوست نمى ‏دارد. بگو (اى پیامبر) چه كسى زینت هاى خدا را كه براى بندگان خود آفریده، حرام كرده و از مصرف رزق حلال و پاكیزه منع كرده است؟ بگو این نعمتها در دنیا براى اهل ایمان است و خالص اینها (یعنى لذت كامل بدون رنج) و نیكوتر از اینها در آخرت براى آنان خواهد بود. ما آیات خود را براى اهل دانش چنین بیان مى‏ كنیم.» " اعراف / آیه 31 و 32 ".

(و أنكحوا الأیامى منكم و الصالحین من عبادكم و امائكم ان یكونوا فقراء یغنهم الله من فضله و الله واسع علیم)

«و البته باید مردان بى‏ زن و زنان بى‏شوهر و كنیزان و بندگان خود را به نكاح یكدیگر درآورید (تا میان مؤمنین مرد بى‏ زن و زن بى‏ شوهر باقى نماند و از فقر مترسید كه) اگر مرد و زنى فقیرند خدا به لطف خود آنان را بى‏ نیاز و مستغنى خواهد فرمود و خدا به احوال بندگان آگاه و رحمتش وسیع است.» " نور / آیه 32 ".

(و ان خفتم ألا تقسطوا فى الیتامى فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى و ثلاث و رباع فان خفتم ألا تعدلوا فواحدة أو ما ملكت أیمانكم ذلك أدنى ألا تعولوا)

«و اگر بترسید كه مبادا درباره‏ ى یتیمان مراعات عدل و داد نكنید، پس آن كس از زنان را به نكاح خود درآورید كه براى شما نیكو و مناسب با عدالت است: دو یا سه یا چهار. و اگر بترسید كه چون آن زنان گیرید راه عدالت نپیموده و به آنها ستم كنید پس تنها یك زن اختیار كرده و یا چنانچه كنیزى دارید به آن اكتفا كنید كه این نزدیكتر به عدالت و ترك ستمكارى است.» " نساء / آیه 3 ".

(نساؤكم حرث لكم فأتوا حرثكم أنى شئتم)

«زنان شما كشتزار شمایند، پس براى كشت به آنها نزدیك شوید هر گاه كه مى‏ خواهید...» " بقره / آیه 223 ".

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد

سایت راسخون سابق