سوره بقره
آیه 179

(و لكم فى القصاص حیاة یا أولى الألباب لعلكم تتقون)

موضوعات: روانشناسى اجتماعى - شیوه ‏هاى پیشگیرى و مهار پرخاشگرى - شرایط مجازات مؤثر و موفق

منبع: روانشناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى - صفحه 314 - 315

سؤال اساسى این است كه چه شرایطى باید فراهم شود تا مجازات مؤثر و موفق باشد؟

چند شرط مهم براى آن وجود دارد كه بدون آنها نه تنها مجازات تأثیرى مثبت بر پیشگیرى یا كاهش پرخاشگرى ندارد، بلكه مى‏ تواند تأثیراتى منفى نیز به دنبال داشته باشد. این شرایط عبارتند از:

- مجازات باید بلافاصله بعد از اعمال پرخاشگرانه صورت گیرد.
- مجازات باید قطعى باشد؛ یعنى احتمال این كه هر عمل پرخاشگرانه مجازاتى را به دنبال دارد باید صد در صد باشد؛
- مجازات باید قوى باشد؛ یعنى به مقدار كافى ناخوشایند باشد.
- مجازات باید موجه قلمداد شود و اگر اتفاقى یا غیر مرتبط با اعمال گذشته به شمار آید، اثر بازدارنگى آن شدیدا كاهش خواهد یافت.

متأسفانه اغلب این شرایط در سیستم‏ هاى قضایى بسیارى از كشورها وجود ندارد و رعایت نمى ‏شود. در بسیارى از جوامع مجازات جرایم پرخاشگرانه و خشن ماه‏ها یا حتى سال‏ها به تأخیر مى ‏افتد. بسیارى از مجرمان در باب جرایم جزایى به روش‏هاى گوناگون قانونى و غیر قانونى از محكومیت مى‏ گریزند. شدت مجازات از یك دادگاه تا دادگاه دیگر یا از یك دادرسى تا دادرسى دیگر متفاوت است. مجازات، اغلب از سوى افكار عمومى یا كسانى كه در مورد آنان اعمال مى‏ شود، غیر موجه و غیر منصفانه قلمداد مى‏ گردد. با توجه به این واقعیات تعجبى ندارد كه ملاحظه مى‏ كنیم برخى شدیدا اثر بازدارندگى مجازات را انكار مى‏ كنند. به مجازات مرگ، دست كم از سه زاویه مى‏ توان نگریست. یكى از زاویه اخلاق؛ دوم از زاویه حقوق؛ سوم از زاویه روان شناسى اجتماعى. از دید سوم، درباره بازدارندگى آن از جرم و خشونت، برخى از روان شناسان اجتماعى تردید كرده ‏اند (بارون و بایرن 1997). البته جدا از این مسئله كه آیا مجازات مرگ باعث بازدارندگى دیگران مى‏ شود یا خیر، این واقعیت وجود دارد كه اعدام دست كم باعث مى‏ شود كه قربانیان دیگر از خشونت مجرم در امان بمانند؛ چون بسیارى از جرایم خشن به دست كسانى رخ داده است كه سابقه‏ دار بوده ‏اند و از زندان رها شده و به عرصه جامعه بازگشته ‏اند.

- از نظر اسلام این مسئله داراى ابعاد گوناگونى است و باید با در نظر گرفتن مصالح كلى فرد و اجتماع به بررسى آن پرداخت. تا آن جا كه به فرد مربوط مى‏ شود، «ولى دم» " اصطلاحى فقهى، حقوقى و قرآنى در مورد فرد یا افرادى كه درباره قصاص یا عفو قاتل مى‏ توانند تصمیم بگیرند. به بیان دیگر همه كسانى را كه از مقتول ارث مى‏ برند (با توجه به مسئله طبقات ارث) شامل مى شود " مى ‏تواند ببخشد و از مجازات قاتل صرف نظر كند. ولى این جا غیر از مصلحت مربوط به صاحب یا صاحبان خون، مصالح جامعه نیز در میان است. در شرایطى، این مصلحت جز با قصاص و اعدام قاتل تأمین نمى‏ شود و حیات اجتماع در گرو تحقق آن است. " (و لكم قى القصاص حیاة) (بقره / 179) " با ملاحظه این جوانب و در نظر گرفتن این نكته اساسى كه احكام اسلام تابع مصالح و مفاسد واقعى است و قطعا شارع حكیم در جعل آن‏ها تأمین مصلحت و دفع مفسده‏ اى را در نظر گرفته است، با اطمینان مى ‏توان گفت كه نباید با توجیه ‏هاى مختلف در تأثیر مثبت مجازات اعدام تردید كرد و منكر برخى فواید آن شد.

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد

سایت راسخون سابق