انگیزه نوعدوستى

انسان براى اين كه بتواند خود را با ديگران هماهنگ كند و در حال مسالمت به سر برد، شايسته است كه، دامنۀ حبّ ذات و خودخواهى را محدود كند و در ايجاد موازنه ميان خوددوستى و نوعدوستى و همكارى با مردم و دراز كردن دست يارى به سوى آنان، بكوشد. ازاين‌رو خداوند متعال به هنگام اشاره به حب ذات در انسان-كه در شكل ترس و بى‌تابى به هنگام گرفتارى و حرص و آز در به دست آوردن چيزهاى خوب و خسّت و بخل و نبخشيدن آنها به مردم، بروز مى‌يابد-مستقيما از كسانى كه در برابر زياده‌روى در حبّ ذات مى‌ايستند ستايش مى‌كند. افراد اخير به هنگام گرفتار شدن به بلايا، اظهار ترس و بى‌تابى نمى‌كنند و هنگام دستيابى به نعمتها بخل نمى‌ورزند و به ايمان تمسك مى‌جويند، نماز بپامى‌دارند و زكات پرداخت مى‌كنند، به فقرا و بى‌خانمانها و محرومان صدقه مى‌دهند و از كارهايى كه موجب خشم خدا مى‌شود، پرهيز مى‌كنند. بدين ترتيب، ويژگى چنين ايمانى، ايجاد توازن ميان خوددوستى و نوعدوستى است به طورى كه هم منافع فرد و هم جامعه را حفظ مى‌كند.


 ١ ) -معارج: ١٩ - ٢٠ .

إِنَّ اَلْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذٰا مَسَّهُ اَلشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذٰا مَسَّهُ اَلْخَيْرُ مَنُوعاً إِلاَّ اَلْمُصَلِّينَ اَلَّذِينَ هُمْ عَلىٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ وَ اَلَّذِينَ فِي أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسّٰائِلِ وَ اَلْمَحْرُومِ وَ اَلَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ اَلدِّينِ وَ اَلَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ «انسان طبعا حريص و بى‌صبر آفريده شده است. چون شرّى به او رسد سخت جزع و بى‌قرارى كند. و چون مال و دولتى به او رو كند منع (احسان) كند. مگر نمازگزاران (حقيقى) . آنان كه دايم در نماز و طاعت الهى عمر گذرانند. و آنان كه در مال و دارايى خود حقى معيّن و معلوم گردانند. تا به سائل آبرومند و محروم برسانند. و آنان كه روز قيامت و جزا را تصديق كنند. و آنان كه از قهر و عذاب خداى خويش سخت ترسانند.»  ١ قرآن مردم را به محبت و هم‌بستگى ميان خود و همكارى و نگهدارى همديگر و برادرى تشويق مى‌كند.
وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِيعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اُذْكُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً. . .
«و همگى به رشتۀ دين خدا چنگ زده و به راههاى متفرق نرويد و به ياد آوريد اين نعمت بزرگ خدا را كه شما با هم دشمن بوديد و خدا در دلهاى شما الفت و مهربانى انداخت و به لطف خداوند همه برادر دينى يكديگر شديد. . .»  ٢ 

 ١ ) -معارج: ١٩ - ٢٧ .
 ٢ ) -آل عمران: ١٠٣ .

. . . هُوَ اَلَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِي اَلْأَرْضِ جَمِيعاً مٰا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لٰكِنَّ اَللّٰهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ «. . . اوست كه به نصرت خود و يارى مؤمنان تو را منصور و مؤيد گردانيد. و الفت داد دلهاى مؤمنان را، دلهايى كه اگر تو با تمام ثروت روى زمين مى‌خواستى بينشان الفت دهى نمى‌توانستى، ليكن خدا بين آنها الفت ايجاد كرد و او (بر هر كار) مقتدر و (به اسرار و مصالح امور) داناست.»  ١ قرآن از انصار به دليل اظهار محبت صادقانه نسبت به مسلمانان مهاجر و كمك به آنان، تمجيد و ستايش كرده است چون انصار به مهاجرين پناه دادند و در خانه و اموال خود شريكشان كردند و آنها را حتى بر خودشان ترجيح دادند.
وَ اَلَّذِينَ تَبَوَّؤُا اَلدّٰارَ وَ اَلْإِيمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لاٰ يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ «و آنان (انصار) كه پيش از (هجرت) مهاجران مدينه را خانۀ ايمان گرداندند و مهاجرين را كه به سوى آنها آمدند دوست مى‌دارند و در دل خود هيچ حاجتى (و حسد و بخلى) نسبت به آنها نمى‌يابند و هر چند به چيزى نيازمند باشند باز مهاجران را بر خويش در آن چيز مقدم مى‌دارند و كسانى كه از خوى بخل و حرص دنيا محفوظ نگاه داشته شوند به حقيقت رستگاران عالمند.»  ٢ قرآن از مؤمنان مى‌خواهد كه همديگر را آن چنان دوست بدارند كه برادرى، برادرش را دوست مى‌دارد و اين خود انسان را راهنمايى مى‌كند كه در حبّ ذات زياده‌روى نكند

 ١ ) -انفال: ۶٢ ، ۶٣ .
 ٢ ) -حشر: ٩ .

و برادر مؤمنش را نيز دوست بدارد چون محبت ديگران، موجب تعديل خود دوستى و مانع گسترش دامنۀ آن مى‌شود.
إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ «به حقيقت مؤمنان همه برادر يكديگرند پس هميشه بين برادران ايمانى خود صلح دهيد و خداترس و پرهيزكار باشيد، باشد كه مورد لطف و مرحمت الهى واقع گرديد.»  ١ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيٰاءُ بَعْضٍ. . .
«مردان و زنان مؤمن دوستان يكديگرند. . .»  ٢ از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله منقول است كه فرمود:
«لا تدخلون الجنّة حتّى تؤمنوا، و لا تؤمنوا حتّى تحابّوا. أولا أدلّكم على شيء إذا فعلتموه تحاببتم؟ أفشوا السّلام بينكم» «وارد بهشت نمى‌شويد مگر اين كه ايمان بياوريد و ايمان نمى‌آوريد مگر اين كه همديگر را دوست بداريد. آيا شما را راهنمايى نكنم به كارى كه اگر آن را انجام دهيد همديگر را دوست خواهيد داشت؟ سلام را ميان خود آشكار كنيد (به همديگر سلام كنيد) .»  ٣ 

 ١ ) -حجرات: ١٠ .
 ٢ ) -توبه: ٧١ .
 ٣ ) -حديث شمارۀ  ۴٢  از مختصر صحيح مسلم، حافظ المنذرى، به كوشش و تحقيق: ناصر الدين الآلبانى، چاپ سوم، بيروت، المكتب الاسلامى، ١٩٧٧ .

و در جايى ديگر مى‌فرمايد:
«و الّذي نفسي بيده، لا يؤمن عبد حتّى يحبّ لجاره أو قال لأخيه ما يحبّ لنفسه» «سوگند به كسى كه جانم در قبضۀ قدرت اوست ايمان نمى‌آورد بنده‌اى مگر اين كه دوست بدارد براى همسايه‌اش (و يا برادرش) آنچه را كه براى خودش دوست مى‌دارد.»  ١ 

 ١ ) -حديث شمارۀ  ٢۴ . مأخذ فوق.

منبع: قرآن و روانشناسی
نویسنده: نجاتی، محمد عثمان؛ ترجمه عباس عرب
ناشر: بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی
محل و سال نشر: مشهد مقدس ؛ ۱۳۸۱
منبع اینترنتی: کتابخانه دیجیتال نور: صفحه اصلی