سوره بقره

آیه 186

(و اذا سألك عبادى عنى فانى قریب أجیب دعوة الداع اذا دعان فلیستجیبوا لى و لیؤمنوا بى لعلهم یرشدون)

آیات مرتبط: 60 غافر

موضوعات: آرامش و تنش - روشهاى عاطفى، معنوى مقابله با تنیدگى - عبادات - نماز

منبع: قرآن و روانشناسى - صفحه 392، 387

عبادات

گرچه تغییر افكار، گام نخست و ضرورى براى تغییر شخصیت و رفتار فرد است، اما یادگیرى رفتارهاى جدید نیز مستلزم ممارست طولانى است، یعنى براى تثبیت و استقرار در نفس نیاز به تمرین دارد. ما قبلا در فصل پنجم، فصل «یادگیرى در قرآن» به اهمیت مشاركت فعال یادگیرنده در عمل یادگیرى اشاره كرده ‏ایم. در آن جا، تجربه‏ اى را یادآور شدیم كه روشن مى‏ كرد افرادى كه كلمات را براى یادگیرى بر زبان مى‏ آورند و تكرار مى‏ كنند آنها سریعتر از افرادى یاد مى‏ گیرند كه تنها به شنیدن و دیدن و نمایش كلمات در برابر خود (از طریق فیلم) اكتفا مى‏ كنند ولى به زبان نمى‏ آورند. در زمینه‏ هاى یادگیرى مهارتهاى حركتى و حرفه‏ هاى فنى و شغلى مختلف، اهمیت مشاركت فعال امرى بدیهى است، زیرا فرد بدون ممارست عملى و تمرین این گونه مهارت ها و حرفه‏ ها نمى ‏تواند آنها را یاد بگیرد.
در روان درمانى، براى درمان بیمار تنها كافى نیست كه او به شناخت ماهیت مشكلات و تغییر فكر خود نسبت به آنها و نیز تغییر بینش نسبت به خود و زندگى دست یابد، بلكه علاوه بر این كسب مهارتهاى جدید در زندگى توسط بیمار روانى و پیاده كردن افكار جدید درباره ‏ى خود و مردم در زمینه‏ هاى تازه ضرورت دارد. به این ترتیب، او خود مى بیند كه رفتار جدیدش سبب موفقیت هایى در روابط انسانى وى شده، و تغییراتى روشن در رفتار دیگران نسبت به او به وجود آمده است. بیمار مى‏ بیند كه مردم نسبت به او به میزان زیادى اظهار عواطف مثبت مانند صداقت و محبت و قدردانى مى‏ كنند. به این ترتیب، با ممارست عملى رفتارهاى تازه‏ ى ناشى از افكار جدید در زندگى و نتایج رضایت بخشى كه این ممارست دربر دارد، تغییر زیادى در شخصیت بیمار ایجاد مى‏ شود و او را با گام هایى سریع به سوى درمان پیش مى‏ برد. قرآن براى پرورش شخصیت مردم و ایجاد تغییر در رفتار آنان، روش كار و ممارست عملى در زمینه‏ ى افكار و عادات جدید رفتارى را كه در نظر دارد در نفوس آنها تحكیم بخشد، به كار گرفته است. و خداوند متعال به همین منظور عبادات مختلفى همچون نماز، روزه، زكات و حج را واجب كرده است. انجام منظم و مرتب این عبادات در اوقاتى معین، اطاعت از خداوند و امتثال اوامر الهى را به مؤمن یاد مى‏ دهد و باعث مى‏ شود كه او همواره با خضوعى كامل در تمام كارها به خداوند نظر داشته باشد. همچنین، صبر و تحمل سختی ها و جهاد با نفس و تسلط بر خواسته‏ ها و خواهش ها و اظهار محبت و نیكى به مردم را به او مى‏ آموزد و روحیه‏ ى همكارى و همبستگى اجتماعى او را رشد مى‏ دهد. اینها همه خصلت هاى پسندیده ‏اى است كه یك شخصیت بهنجار و رشد یافته و متكامل را از دیگران جدا مى‏ سازد. شكى نیست كه انجام مخلصانه و منظم این عبادتها باعث مى‏ شود كه مؤمن بتواند چنین خصوصیاتى را تحصیل كند، خصوصیاتى كه پایه‏ هاى درست سلامت روانى او را تشكیل مى‏ دهد و او را از ابتلا به بیمارى روانى حفظ مى‏ کند، چنان كه توضیحات ذیل روشنگر تأثیر عبادات بر شخصیت مسلمان است.

نماز

كلمه‏ ى «نماز» نشان مى ‏دهد كه رابطه‏ اى بین انسان و پروردگارش وجود دارد. " نماز ]مساوى صلاة در عربى[ از ریشه‏ى صلة (وصل) به معناى پیوند و رابطه است - م " زیرا انسان در نماز با خضوع و خشوع در برابر پروردگار و آفریدگار تمام هستى مى‏ ایستد، او با جسم نحیف و ضعیف خود در برابر خداى بزرگ قادر و توانا قرار مى‏ گیرد، خدایى كه بر تمام ذرات هستى حاكم، و مدبر امور در آسمانها و زمین است، خدایى كه مرگ و زندگى در ید قدرت اوست و رزق و روزى را بین مردم تقسیم مى‏ كند و قضا و قدر و هر خیر و شرى كه به ما مى‏ رسد، به امر او انجام مى‏ پذیرد. وقوف خاشعانه و خاضعانه‏ ى انسان در نماز در برابر خداوند متعال، به او نیرویى معنوى مى‏ بخشد كه حسن صفاى روحى و آرامش قلبى و امنیت روانى را در او بر مى‏ انگیزد، چون انسان در نماز - البته در صورتى كه به طور صحیح و شایسته برگزار شود - با تمام اعضاى بدن و حواس خود متوجه خدا مى‏ شود و از همه ى اشتغالات و مشكلات دنیا روى بر مى‏ گرداند و به هیچ چیز، جز خدا و آیات قرآن كه در نماز بر زبان مى ‏آورد، فكر نمى‏ كند. همین رویگردانى كامل از مشكلات و هموم زندگى و نیندیشیدن به آنها در اثناى نماز، باعث ایجاد حالتى از آرامسازى " جمال ماضى ابوالعزائم: القرآن و علم النفس. و اسامه محمد الراضى: الاسلام و امراض العصر. ندوة علم النفس و الاسلام، دانشكده‏ى علوم تربیتى دانشگاه ریاض (به صورت پلى كپى) جلد اول، 1978 " كامل و آرامش روان و آسودگى عقل در انسان مى‏ شود. این حالت آرام سازى و آرامش روانى ناشى از نماز، از نظر درمانى تأثیر بسزایى در كاهش شدت تشنجات عصبى - ناشى از فشار زندگى روزانه و پایین آوردن حالت اضطرابى كه برخى از مردم دچار آن هستند - دارد. دكتر «توماس هایسلوپ» مى‏ گوید: مهمترین عامل خواب آرامبخش كه من در طول سال هاى متمادى تجربه و مهارتم در مسائل روانى به آن پى بردم، همین نماز است، من به عنوان یك پزشك مى‏ گویم بهترین وسیله‏ ى ایجاد آرامش در روان و اعصاب انسان كه من تاكنون شناخته ‏ام، نماز است " دیل كارنگى، دع القلق و ابدأ الحیاه، ص 360، 359 ".
«آرام سازى» یكى از وسایل مورد استفاده‏ ى برخى از روان درمانگران جدید براى درمان بیماریهاى روانى است و انسان مى‏ تواند آن را از طریق تمرین بیاموزد. خواندن نماز، آن هم پنج بار در روز، خود بهترین برنامه‏ ى تمرین آرامسازى و فراگیرى آن مى ‏تواند باشد و معمولا وقتى انسان كیفیت آرام سازى را یاد بگیرد مى‏ تواند از تشنجات عصبى ناشى از فشارها و گرفتاری هاى زندگى رها شود. پیامبر اكرم (ص) به هنگام فرا رسیدن اوقات نماز مى‏ فرمود: «اى بلال، ما را با نماز به آرامش وادار» و در حدیث آمده است كه:
«هرگاه امرى بر رسول خدا سخت مى‏ آمد به نماز مى ‏ایستاد». " مختصر تفسیر ابن‏كثیر، ج 1، ص 142 " و نیز رسول اكرم (ص) فرمودند: «روشنایى چشم من در نماز است.» " این حدیث را طبرى در «الاوسط» روایت كرده است. به نقل از سعید حوى: تربیتنا الروحیه، ص 231 ".
حالت تمدد اعصاب و آرامش روانى ناشى از نماز، انسان را از اضطرابى كه بیماران روانى همواره از آن رنج مى‏ برند، مى‏ رهاند. چون این حالتها معمولا تا مدتى پس از نماز نیز در انسان باقى مى‏ مانند و ادامه مى‏ یابند. انسان گاهى در حالت تمدد اعصاب و آرامش روانى پس از نماز، با امور یا مواردى اضطراب انگیز روبرو مى‏ شود یا آنها را به یاد مى‏ آورد. تكرار حدوث این موارد یا یادآورى آنها در حالت تمدد اعصاب و آرامش نفسانى پس از نماز، به «خاموش شدن» تدریجى اضطراب در انسان منجر مى‏ شود و اصولا این امور یا موارد اضطراب‏ انگیز به حالت آرامش روانى پس از نماز ارتباط مى ‏یابد و به این ترتیب، فرد از اضطراب و نگرانى ناشى از این امور یا موارد، رها مى‏ گردد.
این تأثیر مهم كه نماز در درمان اضطراب دارد، شبیه تأثیر روش روان درمانى برخى از روان درمانگران رفتارگراى معاصر براى درمان اضطرارى بیماران روانى است. این روان درمانگران مانند «جوزف ولپه» از روشى پیروى مى‏ كند كه به «منع متقابل» معروف است و نام «درمان از طریق آرام سازى» یا «درمان از طریق كاهش حساسیت انفعالى» بدان اطلاق مى‏ شود. در این روش، درمانگر، ابتدا بیمار روانى را براى ایجاد تمدد اعصاب عمیق، تمرین مى‏ دهد. هنگامى كه مریض در حالت تمدد اعصاب قرار دارد درمانگر از او مى‏ خواهد كه یكى از اشیاى اضطراب‏ انگیز را در ذهن خود تصور كند. البته درمانگر در این مورد كار را با برنامه ‏اى مشخص دنبال مى‏ كند، یعنى از اشیاى برانگیزنده‏ ى اضطراب هاى خفیف شروع مى‏ كند تا به تدریج به موارد اضطراب انگیزتر منتهى شود. وقتى به هنگام تصور امر اضطراب برانگیز، حالت اضطراب به بیمار دست مى‏ دهد، درمانگر از او مى‏ خواهد كه آن تصور را از ذهن خود دور سازد و بار دیگر به حالت تمدد اعصاب باز گردد. پس از این بیمار آرام مى‏ گیرد و به حالت تمدد اعصاب بر مى‏گردد، باز از او خواسته مى‏شود كه همان امر اضطراب‏انگیز را دوباره تصور كند و درمان با این روش همچنان ادامه مى‏یابد تا هنگامى كه بیمار بتواند آن عامل اضطراب‏انگیز را در حالت تمدد اعصاب بدون احساس اضطراب تصور كند. پس از این مرحله، بیمار به تصور كردن امرى اضطراب برانگیزتر - البته در همان حالت تمدد اعصاب - رهنمون مى‏ شود و به این ترتیب درمان همچنان ادامه مى‏ یابد تا این كه بیمار به طور كلى از اضطراب رهایى یابد. روش ولپه و روان درمانگران رفتارگراى دیگر اساسا بر اصول «شرطى كردن» " Conditioning " استوار است. در این روش درمانگر مى‏ كوشد میان موارد اضطراب‏ انگیز و واكنش مخالف اضطراب، یعنى همان حالت تمدد اعصاب " ریچارد م. شواین: علم الامراض للنفسیه و العقلیه، ص 854 - 846؛ رابرت هاربر: التحلیل النفسى و العلاج النفسى. ترجمة سعد جلال. قاهره: الهیئة المصریة العامة للكتاب، 1974، ص 169 - 167؛ شلدون كاشدان: علم نفس الشواة، ص 235 - 232؛ جولیان روتر: علم النفس الاكلینیكى، ص 185، 184 " رابطه ایجاد كند.
مى‏ بینیم كه وجه تشابه میان روش روان درمانى كه روان درمانگران رفتارگرا استفاده مى‏ كنند و اثر درمانى منتج از نماز، بسیار مشهود است. زیرا اقتران حالت تمدد اعصاب و آرامش روانى ناشى از نماز - كه معمولا براى مدتى پس از نماز ادامه مى‏ یابد - با موارد اضطراب برانگیزى كه در اثر مواجه ه‏ى عملى با آنها در زندگى، و یا در اثر یادآورى آنها به وجود مى‏ آیند، در نهایت باعث ایجاد رابطه‏ هاى شرطى تازه، میان عوامل اضطراب برانگیز و واكنش تمدد اعصاب و آرامش روانى ناشى از نماز مى‏ گردد و مى‏ دانیم كه واكنش حالت آرامش پس از نماز در واقع واكنش مخالف با اضطراب است. بنابراین، انسان از اضطراب رها مى‏ شود و این همان روشى است كه روان درمانگران رفتارگرا - چنان كه قبلا هم اشاره كردیم - براى درمان اضطراب به كار مى‏ گیرند.
انسان پس از نماز، بلافاصله به ذكر و دعا و تسبیح مى‏ پردازد و این خود به تداوم حالت تمدد اعصاب و آرامش روانى - براى مدتى پس از نماز - كمك مى‏ كند. اصولا انسان در دعا، با خداى خود به مناجات مى‏ پردازد و از مشكلاتى كه او را در زندگى ناراحت و مضطرب ساخته است، به درگاهش پناه مى ‏برد و با بازگو كردن رنج و اندوه خود از خدا مى‏ خواهد كه در حل مشكلات و برآوردن نیازها به او كمك كند. همین بازگو كردن مشكلات اضطراب‏ انگیز در چنین حالتى از آرامش روانى، منجر به رهایى از اضطراب - به همان روشى كه قبلا شرح دادیم، یعنى از طریق ایجاد ارتباط شرطى جدید میان مشكلات و حالت تمدد اعصاب و آرامش روانى مى‏ شود. بدین ترتیب مشكلات به تدریج قدرت اضطراب‏ زایى خود را از دست مى‏ دهد و با حالت تمدد اعصاب و آرامش روانى كه حالتى مخالف اضطراب است، به صورت رابطه اى شرطى شده، پیوند مى یابد.
علاوه بر این، آشكار كردن مشكلات و مسائل و بیان آنها براى شخصى دیگر، موجب آرامش روانى انسان خواهد شد. در میان روان درمانگران، معروف است كه یادآورى مشكلات و بازگویى آنها توسط بیمار، خود باعث كاهش شدت اضطراب مى ‏شود.
حال كه حالت روانى انسان با آشكار كردن مشكلات در حضور یك دوست صمیمى و یا روان درمانگر رو به بهبود مى‏ رود، تصور كنید كه همین انسان اگر مشكلات خود را براى خدا بازگو كند و پس از هر نماز به مناجات با پروردگار و دعا و استغاثه به درگاه او و طلب یارى از او بپردازد، حالت روانى ‏اش چقدر بهبود خواهد یافت.
افزون بر این، باید توجه داشته باشیم كه صرف دعا و تضرع به درگاه خداوند، باعث كاهش شدت اضطراب مى‏ شود، زیرا مؤمن مى‏ داند كه خداوند متعال در قرآن كریم فرموده است:
(و قال ربكم ادعونى استجب لكم)
«پروردگار شما فرمود مرا بخوانید تا (دعاى) شما را مستجاب كنم...» " غافر / 60 ".
(و اذا سألك عبادى عنى فانى قریب أجیب دعوة الداع اذا دعان)
«و هنگامى كه بندگان من از تو درباره ‏ى من سئوال كنند (بگو) من نزدیكم!، دعاى دعا كننده را به هنگامى كه مرا مى‏ خواند پاسخ مى‏ گویم..» " بقره / 186 ".

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد

سایت راسخون سابق


توجه شود که تاثیرات نماز و دعا و عبادات بسیار فراتر از این متن است.