سوره بقره

آیه 195


(و أنفقوا فى سبیل الله و لا تلقوا بأیدیكم الى التهلكة و أحسنوا ان الله یحب المحسنین)

آیات مرتبط: 2 مائده

موضوعات: روانشناسى اجتماعى - رفتار حمایتى - تعریف رفتار حمایتى

منبع: روانشناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى - صفحه 333 و 334

تعریف رفتار حمایتى

رفتار حمایتى را این گونه مى توان تعریف كرد:

رفتارى است كه به قصد كمك كردن به دیگران، صرفا به خاطر نوع دوستى و نه به منظور رسیدن به منفعت خاصى انجام مى‏ شود.
به رفتار حمایتى در اسلامى تحت عناوین مختلف و در قالب‏ هاى متنوع توجه شده است. گاه در قالب مفهومى ارزشى و وظیفه ‏اى اخلاقى بر آن تأكید شده است و گاه به عنوان تكلیفى دینى و انسانى مدنظر قرار گرفته است. در منابع اسلامى مفاهیمى چون برادرى " مؤاخاة (المومن اخو المومن كالجسد الواحد) (بحارالانوار، ج 74، حدیث 53، ص 277) "، یارى رساندن " مواسات، امام صادق (ع): (تقربوا الى الله تعالى بمواساة اخوانكم) (بحارالانوار، ج 74، حدیث 5، باب 28، ص 391) "، فریادرسى غمدیدگان " اغاثة الملهوف، امام باقر (ع):... (و الله یحب اغاثة اللهفان) (بحارالانوار، ج 74، حدیث 10، ص 409) "، گشایش از كار گرفتاران " تنفیس و تفریج عن المكروب (من فرج عن مسلم كربة...) (الحیاة، ج 5، ص 100) "، برآوردن نیازهاى دیگران " قضاء حاجة المؤمن، (امام رضا (ع): (و قضا حاجه المومن افضل من طواف و...) (بحارالانوار، ج 74، باب 15، حدیث 20، ص 266) "، همكارى و تعاون " (التعاون (تعاونوا على البر و التقوى) (مائده، آیه 2) "، نیكوكارى " احسان (و احسنوا ان الله یحب المحسنین) (بقره، آیه 195) "، یارى ستمدیدگان " اعانه مظلوم (كونا للمظلوم عونا) (بحارالانوار، ج 42، حدیث 58، باب 127، ص 256) "، رفت و آمد " تواصل، (امام صادق (ع)... (و یحق على المسلمین الاجتهاد فى التواصل...) (بحارالانوار، ج 74، ص 256، باب 15، حدیث 53) "، عاطفه‏ ورزى " تعاطف (... و تعاطف بعضهم على بعض حتى تكونوا كما امركم الله عزوجل رحماء بینهم متراحمین...) (كافى، ج 2، ص 175) "، ارتباط با خویشاوندان " صله رحم، (امام كاظم (ع): (لستم على ما احب علیه من التواصل) (بحارالانوار، ج 66، حدیث 36، باب 17، ص 421) "، و محبت كردن متقابل به این محتوا اشاره دارند.
در برخى تعاریف رفتار حمایتى نكته ‏اى وجود دارد. در این تعاریف تصریح كرده‏ اند كه در رفتار حمایتى نباید رسیدن به پاداش یا منفعتى خاص مورد نظر باشد. افزودن این قید به تعریف بدین منظور بوده است كه بر اهمیت مؤلفه ‏ى قصد در رفتار حمایتى تأكید شود و این تأكید به نوعى ناظر بر منشأ رفتار حمایتى است كه به نظر روان شناسان اجتماعى، از نوع دوستى انسان‏ها سرچشمه مى‏ گیرد. بنابراین، منظور روان شناسان اجتماعى این است كه رفتار حمایتى باید با قصد صورت گیرد و اگر كسى به طور اتفاقى كارى كند كه نیاز دیگرى را برطرف كند و به نوعى به حمایت از او منجر شود - مثلا از روى اشتباه مبلغى را به حساب بدهكارى واریز كند - این رفتار، حمایتى نیست. در واقع آنان تأكید مى‏ كنند كه رفتار حمایتى باید به قصد رفتار حمایتى باشد.
در اسلام مسئله ‏ى قصد بسیار مورد توجه است، ولى نه در حد رفتارى خاص، به قصد همان رفتار، بلكه در حد رفتارى به قصد قربت. رفتار به قصد رفتار، تا آن جا كه ناظر بر منشأ رفتار باشد، یا تا آن جا كه به خاطر نفى چشم‏داشت و توقع از كسى كه به او كمك مى‏ شود باشد، خوب است؛ ولى ناظر به سعادت همه جانبه و جامع انسان نیست. اما رفتار به قصد قربت، چنین جنبه ‏اى را دربر مى‏ گیرد و در واقع جهت حركت و هدف آن را مشخص مى‏ كند. با قصد قربت، قصد رفتار نیز به صورت تبعى حاصل است، ولى عكس آن صادق نیست.
افزون بر این، دلیلى وجود ندارد كه به سبب وجود چشم‏داشت یا حصول نفع دنیوى یا اخروى، رفتارى از حمایتى بودن خارج شود. قوام مفهوم رفتار حمایتى به این است كه به قصد كمك رساندن به كسى صورت گیرد و نیازى را از وى برطرف سازد. حال اگر در این بین، حامى نیم ‏نگاهى هم به منافعى كه بر این رفتار مترتب مى‏ شود، داشته باشد - خصوصا اگر آن منفعت، معنوى و اخروى باشد - دلیلى وجود ندارد كه رفتار را حمایتى ندانیم. درخواست كمك ممكن است مستمر یا ناظر به موقعیتى غیر اضطرارى باشد؛ با وجود این، بیش‏تر تحقیقات روان شناسان اجتماعى بر درخواست كمك در موقعیت‏ هاى اضطرارى متمركز شده است.

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد

سایت راسخون سابق