آیا کودکان هم به استرس و فشارهای روحی دچار می‏شوند یا فقط به بزرگسالان اختصاص دارد؟

در وجود انسان، حالت‏ های متفاوتی وجود دارد. گاهی دچار دلهره، دلشوره، و نگرانی می‏ شود؛ گاهی مضطرب و پریشان حال است، و زمانی دچار استرس و فشارهای شدید روحی می‏ شود.
مورد اول (دلهره، دلشوره، نگرانی) و مورد دوم (اضطراب و پریشان حالی) بین کودک و بزرگسال مشترکند؛ اما مورد سوم (استرس و فشارهای شدید روحی)، بیشتر به بزرگسالان اختصاص دارد.

امروزه به جای تعبیر استرس (Stress) فرنگی، از واژه ‏ی «تنیدگی» استفاده می‏ شود که در مقایسه با گذشته، بسیار فراگیر شده است. نویسندگان این مقوله، قرن 17 را عصر روشن‏ بینی، قرن 18 را عصر منطق، قرن 19 را عصر پیشرفت، و قرن 20 را عصر استرس یا فشار نام نهاده ‏اند. حدود 80 درصد بیماری ‏ها به ویژه زخم معده، تنگی نفس، سردرد مزمن، فشار خون و اختلال‏ های قلبی ـ عروقی، با فشارهای روحی آغاز می‏ شوند.

امروزه، میزان مصرف آرام‏ بخش‏ها در جهان، بسیار بالا است؛ برای مثال، در آمریکا، هر سال، حدود 5 بیلیون آرام بخش و 160 هزار تن آسپرین مصرف می‏ شود، و مردم فرانسه در سال، 25 میلیون جعبه داروی ضد افسردگی و حدود 75 میلیون جعبه داروی ضد فشار روحی استفاده می‏ کنند. [1]


[1] ـ تروور جی. پاول، فشار روانی، اضطراب و راه‏های مقابله با آن، ص 21.




نشانه‏ های اضطراب کودکان و نوجوانان چیست؟

اضطراب با توجه به شدت و ضعف عوامل آن، نشانه ‏های متفاوتی دارد.

در مرحله‏ ی ابتدایی؛ تکان دادن دست و پا، بالا کشیدن شلوار، گزیدن و لیسیدن لب، و بازی با اشیایی چون خودکار، موی سر، دکمه‏ ی پیراهن و.... این نشانه‏ ها، گویای اضطراب عمومی است که در همگان وجود دارد و چندان نگران کننده نیست. کودک یا نوجوان، مشغول انجام تکالیف است و چون برنامه ‏ی مورد علاقه ‏اش در تلویزیون آغاز شده، اضطراب دارد و دائم دست یا پایش را تکان می‏دهد.

در مرحله‏ ی شدیدتر؛ اختلالات رفتاری یا عادات عصبی (مانند ناخن جویدن، کندن پوست لب یا مو، کشیدن پوست یا مو، کندن زخم بدن، فشار دادن دندان‏ها)، فرو ریختن دل، پرخاشگری، و تیک [1]، یعنی پرش عصبی (مانند چشمک زدن، بالا انداختن ابرو، غنچه کردن دهان) دست و پای سرد، بی‏ خوابی، کابوس، تکرر ادرار و....

این نشانه ‏ها گویای عامل جدی تر اضطراب هستند و باید بدان‏ها توجه شود.

مهم‏ترین علل اضطراب در این مرحله، فشارهای روحی ـ روانی ناشی از اختلافات و درگیری پدر و مادر، فرزند جدید و... است.

در مرحله‏ ی بسیار شدید (حمله‏ ی وحشتزدگی)؛ پریدن رنگ صورت، عرق کردن دست‏ها و بدن، افزایش سرعت تنفس، تهوع و سرگیجه، تپش شدید قلب، ریختن ادرار و....

این نشانه‏ ها که گویای سیستم عصبی سمپاتیک (فرآیندی طبیعی در بدن انسان) است، نشان از عاملی بسیار شدید، چون ترسی ناگهانی، صحنه‏ای دلهره ‏آور یا کابوس دارد که باید زمینه های آن‏ها از بین برود. [2]

نشانه‏ های اضطراب برای نوجوانان و بزرگسالان، افزون بر موارد پیش گفته، عبارتند از:

تمایل به کارهای سبک، عدم تمرکز، انزواجویی، یبوست و درد دل، کاهش هورمون جنسی، مشکلات خواب، افزایش گرایش‏های وسواسی (بررسی قفل‏ها، چراغ، شیر آب و...)، نوشیدن مشروبات الکلی، سیگار کشیدن، کم خوری، بی‏ اهمیتی به وضع ظاهر، رانندگی وحشیانه، ناتوانی در تصمیم ‏گیری، اختلال در حافظه، افزایش افکار خود انتقادگرانه ‏ی منفی، اختلال در ترشح هورمون‏ها و...؛ برای مثال، سبب افزایش تیروکسین و در نتیجه، کاهش وزن، افزایش ضربان قلب، عصبانیت و بی‏خوابی می‏ شود. باعث افزایش کورتیزون و در نتیجه، کاهش توانایی فرد در برابر عفونت‏ ها و سایر بیماری‏ها خواهد بود. اضطراب، سبب افزایش کلسترول می‏ شود که عامل مهمی در حمله‏ های قلبی است.


[1] ـ Tic: حرکتی غیر ارادی، سریع، عود کننده و کلیشه ‏ای است که به طور معمول در صورت، دست و پاها رخ می‏ دهد و منشأ عصبی دارد.

[2] ـ سیستم عصبی سمپاتیک، اعضای داخلی را به وسیله‏ ی اعصاب نخاعی به مغز مرتبط، و هنگام بروز استرس، آن‏ها را برای عمل آماده می‏ کند و سبب انقباض عمومی ماهیچه‏ ها، گشاد شدن مردمک چشم، کاهش ترشح بزاق، گشاد شدن راه ‏های هوایی ریه، باز شدن روزنه‏ های عرق در پوست و افزایش تعریق، تنگ شدن و سفت شدن روده‏ ها و شل شدن مثانه می شود (وراپیفر، استرس و روش‏های مقابله، ص 57 و 58) .




منبع: نسیم مهر، حسین دهنوی