عوامل مؤثر در تشدید فشار روانی


اثرات فشار روانی مانند میزان اضطرابی که پدید می­ آورد و میزان اخلال آن در توانایی­ های فرد برای کار و کوشش به عوامل متعددی بستگی دارد و به تعدادی از آ­ن­ها اشاره می ­شود.

1) پیش­بینی ­پذیری: حتی هنگامی­ که فرد قادر نیست کنترلی روی فشار روانی خود داشته باشد اگر بتواند آن را پیش ­بینی کند از شدت آن کاسته می­ شود. به نظر می­رسد که توانایی پیش ­بینی ظهور عامل استرس­ زا اثر آن را تعدیل می­ کند. قابلیت پیش ­بینی به ما اجازه می­ دهد تا نیروهای خود را در مقابل رویدادی که در بسیاری از موارد غیرقابل اجتناب است، بسیج کنیم و وسایل لازم برای غلبه بر آن را فراهم آوریم. آزمایش ­های آزمایشگاهی نشان داده ­اند که هم آدمیان و هم حیوانات رویدادهای آزارنده ­ی پیش ­بینی ­پذیر را به رویدادهای آزارنده­ ی پیش ­بینی­ ناپذیر ترجیح میدهند.

2) امکان کنترل طول دوره ­ی فشار روانی: کنترل داشتن بر طول دوره­ ی یک رویداد استرس ­زا نیز از شدت فشار روانی می ­کاهد. در یک پژوهش به آزمودنی­ ها عکس­های رنگی صحنه ­های فجیع مرگ آدمیان نشان داده شد، افراد گروه آزمایشی می­توانستند با فشار دادن یک تکمه به نمایش عکس­ها پایان دهند. آزمودنی­های گروه گواه می­بایستی همان عکس­ها را برای مدت زمانی که افراد گروه آزمایشی به اختیار خود تماشا می­کردند تماشا کنند، اما خودشان نمی­توانستند به نمایش عکس­ها پایان دهند. از راه اندازه­ گیری پاسخ گالوانیکی پوست (GSR) معلوم شد که میزان اضطرابی گروه آزمایشی بسیار کم­تر از اضطراب گروهی بود که هیچ کنترلی بر طول دوره­ ی تماشای عکس ­ها نداشت.

3) ارزیابی شناختی: یک رویداد استرس ­آور معین را دو آدم متفاوت ممکن است به دو صورت به کلی متفاوت ادراک کنند و این امر به معنایی بستگی دارد که آن موقعیت در نظر هر یک از آنان دارد. اهمیت خود واقعیت­ های عینی یک موقعیت، کم­تر از اهمیت برآوردی است که افراد از آن موقعیت­ها می­کنند. برای مثال، ناراحتی ناشی از زایمان برای زنی که با اشتیاق در انتظار تولد فرزندش است به مراتب کم­تر فشار­زا است تا برای زنی که هیچ میلی به مادر شدن ندارد. ادراک شخص از یک رویداد استرس ­آور، به برآورد او از درجه­ ی تهدید­آمیز بودن آن رویداد نیز بستگی دارد. موقعیت­هایی که شخص آن­ها را به صورت تهدیدی برای زنده ماندن خود (اطلاع از ابتلا به سرطان) یا به صورت تهدیدی برای اعتبار و ارزش خود (شکست در شغلی که خودش برگزیده) ادراک می­کند، بیش­ترین فشار روانی را ایجاد می­کنند.

4) احساس کارآیی: اطمینان خاطر فرد به این که قادر است یک موقعیت استرس ­آور را به خوبی کنترل کند نیز عامل عمده ­ای در تعیین شدت فشار روانی به شمار می­رود. برای بیش­تر مردم سخنرانی در برابر یک جمعیت، رویداد فاجعه­ آمیزی به شمار می­ آید. اما مردمانی که در این کار مهارتی به دست آورده ­اند به توانایی خود اطمینان دارند و در چنین وضعیتی اضطراب ناچیزی را تجربه می­کنند. موقعیت­های اضطراری تنش ­زا هستند، چون در این مواقع است که شیوه ­های معمول آدمی برای کنار آمدن با رویدادها کارآیی ندارد. این که فرد نداند در یک موقعیت چه کاری باید انجام دهد خود چیزی بسیار مأیوس ­کننده­ای است. از آن­جا که وقتی افراد دچار فشار روانی می­شوند به پاسخ­هایی رو می­کنند آن­ها را به خوبی یاد گرفته­ اند، بنابراین باید به کسانی که در کارشان با موقعیت­هایی اضطراری مواجه می­شوند یک رشته پاسخ­های مناسب یاد داد تا بتوانند با موقعیت­های گوناگون مقابله کنند.

5) حمایت ­های اجتماعی: امکان دارد که حمایت عاطفی و توجه مردم، فشار روانی را قابل تحمل تر کند. معمولاً اگر فرد مجبور شود بدون یاری­های دیگران و به تنهایی با رویدادهایی مانند طلاق، مرگ یک دوست محبوب یا بیماری سختی مواجه شود، این رویدادها آسیب ­زا می­شوند در عین حال، دوستان و افراد خانواده گاهی فشار روانی را دامن می­زنند. ممکن است دست کم گرفتن و ناچیز جلوه دادن یک مسئله ­ی دشوار با اطمینان خاطرهای کورکورانه مانند «همه چیز درست می ­شود» بیش­تر اضطراب­ زا باشد تا فقدان هر نوع پشتیبانی و پشت­ گرمی. افرادی که پیوندهای اجتماعی گسترده ­تری دارند بیش از کسانی که از پشتیبانی اجتماعی کم­تری برخوردارند، عمر می‌کنند و کم­تر از آنان گرفتار بیماری­های ناشی از فشار روانی می­ باشند. تحمل فشار روانی وقتی آسان­تر است که عامل تنش ­زا به زندگی افراد دیگری هم اثر گذاشته باشد (باچر و همکاران، 2007، ترجمه­ی سید محمدی، 1389).

افراد مقاوم در برابر فشار روانی

ویژگی­ های شخصیتی مردمان مقاوم در برابر فشار روانی، در قالب سه واژه­ ی تعهد، کنترل و مبارزه­ جویی خلاصه شده است. این ویژگی­ ها با عوامل تعیین­ کننده­ ی شدت فشار روانی از چندین جهت رابطه ­های دو سویه دارند. برای نمونه، احساس تعهد شخص در رابطه­ هایش با مردم موجب می‌شود که وی در مواقع فشار روانی از حمایت اجتماعی برخوردار باشد. به همین ترتیب در کنترل خود مواجهه با رویدادهای زندگی بازتابی است از احساس کارآیی که بر جریان ارزیابی رویدادهای فشار­زا نیز اثر می­گذارد. کسانی که در برابر موقعیت­ های فشار­زا به جای احساس درماندگی، موقعیت را در اختیار خود می­ بینند بیش­تر احتمال دارد که برای تغییر موقعیت اقدام کنند. در مفهوم مبارزه­ جویی نیز ارزیابی شناختی نهفته است- یعنی باور به این که دگرگونی در زندگی یک امر عادی است و بایستی آن را بیش­تر به عنوان فرصتی برای رشد به شمار آورد تا تهدیدی برای احساس ایمنی. آشکار است که رویدادهای فشارزای زندگی در پدیدآیی بیماری نقشی دارند. اما این نقش از تعامل آن­ها با عوامل زیست­ شناختی (آمادگی برای آسیب­ پذیری در برابر برخی بیمار ی­ها)، عادت­ هایی که بر سلامت اثر می­گذارند و ویژگی­های شخصیتی آدمی پیدا می­ شود (اتکینسون و همکاران، 2006، ترجمه­ی براهنی و همکاران، 1389).

منبع: پایان نامه رابطه ی مستقیم و غیر مستقیم استرس ادراک شده، کمال گرایی و حمایت اجتماعی با فرسودگی تحصیلی و عملکرد تحصیلی در دانشجویان مقطع علوم پایه ی رشته ی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز- سید مهدی پورسیّد_با اندکی تلخیص

اختصاصی همیاری