اکثر ما آدمها وقتی کلمه ی فرد استثنایی را می شنویم یا با آن برخورد می کنیم همیشه آن جنبه ی منفی این کلمه یعنی فرد کند ذهن یا عقب مانده و ... در ذهن ما تداعی می شود ( البته بهتر است به جای این کلمات از اصطلاح کودکان آهسته گام استفاده کنیم ) در صورتی که اگر آن طیف دیگر این کلمه یعنی جنبه ی مثبت را در نظر بگیرم می بینیم کودکانی که تیز هوش هستند یا به اصطلاح IQ آنان بالای 130 است شامل این کلمه یعنی کودک استثنایی می شوند.

در واقع اگر ما هوش آدم ها را یک منحنی نرمال در نظر بگیریم اکثر افراد سالم که هوش آنان از 90 تا 110 است در وسط این توزیع یا منحنی نرمال قرار دارندکه اگر از وسط این توزیع به طرفین کشیده شود شامل افراد کند ذهن که هوشی کمتر از 30 یا 40 دارند و افراد تیز هوش که هوشی بالای 130 دارند را شامل می شود.

در این جا ما قصد داریم از افراد استثنایی صحبت کنیم که در عین اینکه کودکان به اصطلاح عقب مانده یا کند ذهن ( یا بهتر است بگوئیم آهسته گام ) هستند اما یک سری از مهارت های خارق العاده ای دارند که اگر این مهارت ها نیز در افراد سالم بروز یابد باز هم خارق العاده محسوب می شود. یعنی درا ین افراد یکسری مهارت های نادر و ویژه ای وجود دارد که حتی در یک فرد سالم هم ما نمی توانیم نمودی از آن مهارت ها را بیابیم.

افرادی که دارای این مهارت های خارق العاده هستند به افراد سندرم ساوانت معروف هستند.

سندرم ساوانت وضعیتی نادر اما خارق العاده ای در افراد با اختلالات تحولی گوناگون است که توانایی مهارت یا استعداد شگفت انگیزی دارند، و این توانایی ها به طور چشمگیری با محدودیت های کلی شان ناهمخوانی دارد. به عبارت دیگر افراد مبتلا به سندرم ساوانت، افرادی با نارسایی های عقلی هستند که دارای توانایی های برجسته مختلفی نیز می باشند.

سندرم ساوانت زمانی تشخیص داده می شود که یک شخص باهوش زیر نرمال با یک استعداد ویژه یا یک توانایی ویژه در یک حوزه ی خاص ظاهر می شود.

کودکان با سندرم ساوانت یک استعداد یا مهارت استثنایی ( خارق العاده ) در یک میدان یا حوزه ی معین دارند، از قبیل : توانایی پردازش محاسبات ریاضی، استعداد موسیقی و ...

این وضعیت می تواند مادر زادی ( ژنتیکی یا مربوط به دوره ی بارداری) یا اکتسابی باشد.( یعنی بعدا در دور ه ی کودکی یا بزرگسالی به وجود آید).

مهارت های سندرم ساوانت با ناتوانایی های تحولی گوناگون از قببیل اختلال اتیسم یا اختلالات دیگر مثل عقب ماندگی ذهنی یا آسیب مغزی یا بیماری هایی که قبل از تولد، حین تولد یا بعد از تولد و یا حتی بعدا در دوران زندگی کودکی یا بزرگسالی اتفاق می افتند همپوشی داشته یا بر آنها اضافه می گردد. این مهارت های خارق العاده همیشه با حافظه شگفت انگیزی همراه هستند که فوق العاده عمیق است اما خیلی محدود.

در واقع یک ویژگی که تمام ساوانت ها به طور معمول و رایج از آن برخوردار هستند یک حافظه ی شگفت انگیز است در یک محدوده یا یک شکل خاص از آن.

تاریخچه:

اولین توصیف شناخته شده از یک شخص با نشانه های ظاهر شده ی سندرم ساوانت در روزنامه روان شناسی آلمان در سال 1751 رخ داد. اصطلاح ساوانت اولین بار توسط دکتر John langdan Down در سال 1887 مورد استفاده قرار گرفت ( کسی که سندرم داون را شناخت و کشف کرد).

در واقع دکتر John langdan Down اولین بار عبارت ساوانت "سبک مغز" را به کار برد زیرا در طول اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20اصطلاح " سبک مغز" یک اصطلاح مقبول علمی بود که ارجاع داده می شد به افرادی که IQ آنها کمتر از 20 بود. اصطلاح سندرم ساوانت بعدا برای توصیف افرادی به کار برده شد که هوش آنان بالای 40 بود.
با توجه به ترفرت، تقریبا نیمی از مبتلیان به سندرم ساوانت، از آتیسم رنج می‌برند، در حالی که نیمهٔ دیگر به بیماری‌های عقب ماندگی ذهنی، بیماری‌های توسعه، ناهنجاری‌های مغزی یا بیماری‌هایی نظیر شیزوفرنی دچار هستند. او می‌گوید، همهٔ این کسانی که آتیسم دارند، ساوانت نیستند و برعکس این قضیه هم صادق است. دیگر دانشمندان ردپاهای این دو سندرم (آتیسم و سندرم) را به هم ربط می‌دهند،

· سندرم ساوانت در مردان 4 تا 6 برابر بیشتر از زنان رخ می دهد.

· در حدود نیمی از ( 50% ) تمام کودکان با سندرم ساوانت، اتیستیک هستند.

· نزدیک به 10% از تمام کودکان با نشانه های اتیسم، سندرم ساوانت دارند، یعنی این 10% کودکان اتیسم از مهارت های ویژه و حافظه ی شگفت انگیز سندرم ساوانت برخوردار هستند.

· تقریبا از هر 10 نفر افراد مبتلا به اختلال اتیسم، یک نفر از مهارت های ساوانت برخوردار است.

· گفتیم که حدود نیمی از تمام کودکان با سندرم ساوانت اتیستیک هستند، نیمی دیگر از این کودکان سایر ناتوانایی های مختلف دارند از قبیل: مزاحمت های ذهنی، آسیب مغزی و سایر بیماری های دیگر.

· مقدار رو به افزایش بیش از 25% از تمام کودکان با نشانه های اتیسم IQ بالای 35 دارند ( اما اکثر کودکان اتیستیک IQپائین تر از 35 دارند )

· گفتیم که پسران تقریبا حدود 3 برابر بیش از دختران دارای سندرم ساوانت هستند که این ممکن است به خاطر تأثیر پذیری بیشتر پسران نسبت به اختلال اتیسم باشد یعنی پسران بیشتر از دختران مبتلا به اختلال اتیسم هستند.

انواع ساوانت ها:

1) ساوانت های جزئی نگر

2) ساوانت های با استعداد

3) ساوانت های شگفت انگیز

ساوانت های جزئی نگر:

رایج ترین توانایی های افراد مبتلا به سندرم ساوانت مهارت های جزئی نگری است. مهارت های جزئی نگری رفتارهایی مثل وسواس فکری و به یادسپاری امور جزئی، موسیقی و ورزش، شماره ها، صفحه ها، نقشه ها، اطلاعات تاریخی و چیزهای مبهم مثل صداهای موتور جارو برقی، را شامل می شود.

در واقع این افراد اگر یک بار به یک شماره تلفن 10 رقمی یا بیشتر نگاه کنند می توانند آن شماره ها را به راحتی به ذهن بسپارند و به راحتی بازیابی کنند، یا مثلا اگر یک بار به نقشه ی یک شهر نگاه کنند می توانند تمام خیابان ها و کوچه های آن شهر را به ذهن خود بسپارند و اسم تمام آن خیابان ها با کوچه های آن را به یاد بیاورند.

ساوانت های با استعداد:
ساوانت های با استعداد کسانی هستند که در موسیقی، هنر، ریاضیات و دیگر مهارت های ویژه فوق العاده برجسته هستند و این حالت های ویژه در مقایسه با معلولیت عمومی شان، فوق العاده بارز و بر جسته است.

ساوانت های شگفت انگیز:

اصطلاح ساوانت شگفت انگیز برای افرادی به کار می رود که در عین دارا بودن وضعیت و شرایط غیر عادی توانایی یا مهارت های ویژه ای دارند و توانایی شان به قدری برجسته می باشد که حتی اگر در افراد سالم یا نرمال هم بروز پیدا کند خارق العاده است.

یک ساوانت شگفت انگیز کسی است که دارای سطح مهارت با داشتن صلاحیت یا استعدادی شگفت انگیز و استثنایی حتی در نبود یا فقدان ناتوانایی های شناختی باشد.

ساوانت های شگفت انگیز افرادی هستند که توانایی های زیادی در بررسی پدیده ها دارند. این افراد از حافظه ی تصویری برخوردار هستند و بی نهایت نادر هستند، یعنی از هر 100نفر ساوانت یک نفر از مهارت های ساوانت شگفت انگیز برخوردار است.

گستره ی مهارت های سندرم ساوانت:

مهارت های ساوانت بر روی طیفی از توانایی ها یافت می شود.

افراد مبتلا به سندرم ساوانت یکسری از مهارت های ویژه دارند که تا کنون در پنج حوزه ی کلی مورد تأئید قرار گرفته است، این پنج حوزه عبارت اند از:

1) موسیقی

2) هنر

3) محاسبات فوق العاده سریع یا دیگر مهارت های ریاضی

4) محاسبات تقویمی خاص

5) مهارت های فضایی – مکانیکی

استعداد موسیقی:

معمولا رایج ترین مهارت افراد مبتلا به سندرم ساوانت نواختن پیانو است و با یک بار گوش دادن می توانند نت ها را به طور کامل بنوازند. دیگر سازهای کوبه ای ( ریتمیک) مثل دهل را نیز می توانند به خوبی یاد بگیرند. این افراد نه تنها توانایی برجسته ای در عملکرد موسیقیایی از خود نشان می دهند بلکه مهارت های فوق العاده ای نیز در آهنگ سازی دارند.

استعداد هنری:

معمولا نقاشی بعد از موسیقی دومین مهارتی است که در بین افراد مبتلا به سندرم ساوانت زیاد دیده می شود. انواع دیگر استعداد های هنری مثل: مجسمه سازی نیز در این افراد بروز پیدا می کند.

محاسبه ی فوق العاده سریع یا دیگر مهارت های ریاضی:

افراد مبتلا به سندرم ساوانت دارای یک مهارت ویژه در محاسبه ی سریع مهارت های ریاضی هستند. مثلا اگر ما یک ضرب سه رقمی در سه رقمی یا بیشتر را به افراد ساوانت بدهیم فورا و بدون هیچ وقفه ای جواب آن محاسبه را به ما خواهند گفت، که این مطلب در مورد محاسبه تقسیم و جمع اعداد چند رقمی نیز صدق می کند.

در واقع نکته ی بارز و مهم در این مهارت محاسبه ی فوق العاده سریع و درست اعداد چند رقمی است که افراد ساوانت از این مهارت برخوردارند.

محاسبات تقویمی خاص:

محاسبات تقویمی به طور عجیب و آشکار در بین افراد مبتلا به سندرم ساوانت رایج است نه تنها آنان قادرند تمام روزهای خاص سال را نام ببرند، بلکه می توانند در طول صد سال آینده تمام سال هایی را که مثلا روز عید به 23 مارس می افتد را نام ببرند یا در طول 20 سال آینده همه ی سال هایی را که چهارم جولای به سه شنبه می افتد را نام ببرند.

طبق گزارش های مفصلی که در پیشینه ی افراد مبتلا به سندرم ساوانت وجود دارد دوقلوهای همسانی وجود داشته اند که هر دو مبتلا به اتیسم بوده و فراخنای محاسبات تقویمی این دو برادر بیش از 40000 سال قبل و بعد از زمان خودشان بوده است. این افراد همچنین شرایط آب و هوایی همه ی روزهای طول عمر خودشان را به یاد می آورند. مثلا اگر از آنان بپرسید که پارسال روز 15 اردیبهشت، آب و هوا چگونه بود؟ قادرند شرایط آب و هوایی آن روز را به یاد بیاورند که آب و هوا چگونه بوده است.

مهارت های فضایی – مکانیکی:

توانایی مکانیکی مثل ساختن یا تعمیر موتورها یا ماشین های پیچیده یا مهارت های فضایی مثل حفظ مسیر یا نقشه های پیچیده یا محاسبه ی دقیق فاصله ها فقط از طریق تجسم آنها نیز در افراد ساوانت البته با فراوانی کمتری دیده می شود.

دیگر مهارت های افراد ساوانت:

گاهی اوقات مهارت های دیگری مثل توانایی فراگیری چند زبان، توانایی تشخیص حسی عالی با بویایی یا لامسه، برآورد دقیق گذشت زمان بدون دست رسی به ساعت، اطلاعات بسیار بالا در زمینه های خاصی مثل فیزیولوژی اعصاب، آمار، تاریخ و دریانوردی نیز در این افراد دیده می شود.

علت شناسی سندرم ساوانت:

1) ناشی از مهارت های ارثی هستند.

2) ناشی از آسیب دیدن نیمکره ی چپ و جبران آن توسط نیمکره ی راست مغز است.

3) ناشی از جبران محرومیت هاست.

4) ناشی از نارسایی در کروموزم شماره 15 است.

با اینکه نظریه های زیادی در باره ی سندرم ساوانت ارائه شده است اما هنوز هیچ نظریه ی واحدی نتوانسته است سندرم ساوانت را به طور کامل تبیین نماید.

در واقع علت سندرم ساوانت هنوز ناشناخته است. محققین و پژوهشگران زیادی در این زمینه فعالیت دارند اما هنوز هیچ کسی نتوانسته است به یک تبیین قابل قبول از این اختلال دست یابد.

بعضی از پژوهشگران فرضیاتی دارند که معتقدند علت این اختلال ناشی از یک تغییر در یک ژن یا ژن هایی می باشد که منجر به این اختلال می شود.

برخی از نظریه ها معتقدند که افراد مبتلا به سندرم ساوانت از حافظه ی تصویری برخوردارند. برخی از نظریه های دیگر معتقدند که این افراد دارای مهارت های ارثی هستند. بعضی از نظریه های دیگر معتقد به جبران یا تلافی اضافی هستند، طبق این نظریه افراد مبتلا به سندرم ساوانت با بروز توانایی عالی در یک زمینه ی خاص به جبران محرومیت هایشان می پردازند.

اما یکی از نظریه هایی که تبیین قابل قبول تری از توانایی های افراد مبتلا به سندرم ساوانت ارائه می دهد نظریه آسیب دیدن نیمکره ی چپ مغز و جبران و تلافی آن توسط نیمکره ی راست مغز می باشد.

طبق این نظریه اخیر در افراد مبتلا به سندرم ساوانت نیمکره ی چپ مغز آن ها صدمه دیده و نیمکره ی راست مغز آن ها به جبران آن می پردازد به همین دلیل اغلب مهارت هایی که در افراد مبتلا به سندرم ساوانت دیده می شود با نیمکره ی راست مغز ارتباط دارد واغلب کمبود هایی که در آنها دیده می شود به نیمکره ی چپ مغز بر می گردد.

علاوه بر این ها اخیرا یافته های محققان حاکی از این است که احتمالا نارسایی ژن یا ژن هایی در کروموزم شماره 15 در سندرم ساوانت نقش دارد.

سندرم ساوانت نادر است اما افراد مبتلا به اختلال اتیسم و سایر انواع ناتوانایی های تحولی مانند آسیب های مغزی و ذهنی، بیماری های دیگر نشانه های سندرم ساونت را بروز می دهند.

مهارت های افراد مبتلا به سندرم ساوانت بیشتر تحت کنترل نیمکره ی راست مغز است.

درمان:
هیچ راه شناخته شده ای برای جلوگیری از سندرم ساوانت وجود ندارد.

سندرم ساوانت به خودی خود بیماری یا اختلال نیست بلکه شرایط یا وضعیتی است که مهارت های فوق العاده و حافظه ی شگفت انگیز بر یک اختلال تحولی که ناشی از بد کار کردن سیستم مغزی یا سیستم اعصاب مرکزی است اضافه شده است.

بنابراین درمان افراد مبتلا به سندرم ساوانت نیز مشابه درمان افراد مبتلا به اختلالات سیستم اعصاب مرکزی مثل اتیسم و آسپرگر است. همچنین مهارت ها و توانایی های ویژه ی افراد مبتلا به سندرم ساوانت می تواند به عنوان ابزار سودمندی در درمان و توان بخشی این افراد برای غلبه بر مشکلاتشان یا کاهش دادن معلولیت هایشان مورد استفاده قرار گیرد.

در بسیاری از موارد می توان از توانایی های فوق العاده افراد مبتلا به سندرم ساوانت در بهبود ظرفیت ارتباط، بهبود تعاملات اجتماعی و بهبود تسلط بر مهارت های زندگی روزانه بهره گرفت.

منبع: