اصول یادگیری تدریج، ایجاد تنفر، و تمرین در تعدیل رفتار در قرآن

سوره بقره

آیه 219


(یسألونك عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم كبیر و منافع للناس و اثمهما أكبر من نفعهما و یسألونك ماذا ینفقون قل العفو كذلك یبین الله لكم الآیات لعلكم تتفكرون)

آیات مرتبط: 43 نساء - 91، 90 مائده

موضوعات: اصول یادگیرى در قرآن - تدریج در تعدیل رفتار در قرآن - مراحل تحریم شرب خمر در صدر اسلام

منبع: قرآن و روانشناسى - صفحه 266 تا 268

پیامبر اسلام (ص) براى جایگزین كردن ایمان و تقوا در نفس كسانى كه به دعوت او گرویده بودند، نسبت به تربیت روانى آنها احساس تعهد مى‏ كرد. این امر در آماده ‏سازى روانى مسلمانان آن قدر مهم و ضرورى بود كه آنها پیوسته در حالت آمادگى كامل - براى تغییر دادن رفتار و عادت ها و افكار و سیستم زندگى خود - به سر مى ‏بردند. و نیز آماده‏ ى پذیرش آیاتى شدند كه بعدها درباره‏ ى نهى از آن عادات رایج، نازل مى‏ شد، عادت هایى مانند شرب خمر و رباخوارى كه مسلمانان در ابتداى اسلام، به آسانى آماده‏ ى ترك آنها نبودند، اما پس از آن كه ایمان، عمیقا به دل مسلمانان راه یافت، خود انگیزه ‏اى قوى شد كه از خداوند متعال و پیامبر (ص) اطاعت كنند و داوطلبانه چیزهایى را كه به انجام دادن آن امر شده بودند بپذیرند، اگرچه این امور باعث امتناع آنها از عادتهاى گذشته ‏اى مى‏ شد كه قبلا سال هاى طولانى در رفتار آنها تثبیت شده بود. مثلا وقتى آیه‏ ى تحریم شرب خمر نازل شد همه ‏ى مسلمانان از نوشیدن شراب سرباز زدند و شراب هاى موجود را در خیابانهاى مدینه روى زمین ریختند.

اما دومین روشى كه قرآن براى درمان عادتهاى قوى و زشت و جایگزین شده در مسلمانان به كار برد، آماده‏ سازى تدریجى روانى آنها براى رهایى از این عادتها بود و این كار از طریق ایجاد نوعى واكنش مخالف تدریجى در قبال عادتى كه مى ‏بایست از آنها رها شوند، صورت مى ‏گرفت. قرآن در خصوص درمان «بیمارى» شرابخوارى از همین روش استفاده كرد، یعنى ابتدا بدون این كه به تحریم كامل شراب بپردازد به ایجاد نفرت و انزجار از آن پرداخت. آنگاه به تدریج مسلمانان را به سوى تحریم كامل سوق داد. نخستین آیه‏ اى كه درباره ‏ى شراب نازل شد به این موضوع اشاره مى‏ كرد كه زیان هاى شراب از منافعش بیشتر است. این مسأله باعث شد كه مسلمانان نسبت به شراب نوعى نفرت احساس كنند و تشویق شوند كه آن را نیاشامند به طورى كه برخى از صحابه پس از نزول این آیه عملا شرب خمر را كنار گذاشتند، در حالى كه مسلمانان به كلى آن را ترك نكرده بودند، خداوند مى ‏فرماید:

(یسألونك عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم كبیر و منافع للناس و اثمهما أكبر من نفعهما و یسألونك ماذا ینفقون قل العفو كذلك یبین الله لكم الآیات لعلكم تتفكرون) " بقره / آیه 219".

«درباره ى شراب و قمار از تو سئوالى مى‏كنند، بگو در آنها گناه بزرگى است و منافعى (از نظر مادى) براى مردم دارند (ولى) گناه آنها از نفع آنها بیشتر است...»

پس از نزول آیه ‏ى فوق، قرآن به تدریج، به صورت قاطع ‏تر به ایجاد نفرت از شرب خمر پرداخت و مسلمانان را به پرهیز و نیاشامیدن آن تشویق كرد. این كار وقتى صورت گرفت كه برخى از صحابه در حالت مستى نماز مى‏ خواندند در نتیجه در قرائت قرآن (در نماز) دچار اشتباه مى‏ شدند. قرآن نیز خواندن نماز را در حال مستى بر آنان حرام كرد و به این ترتیب شراب در واقع در بیشتر اوقات روز تحریم شد.

(یا أیها الذین آمنوا لا تقربوا الصلاة و أنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون...)

«اى كسانى كه ایمان آورده ‏اید در حالى كه مست هستید به نماز نزدیك نشوید تا بدانید چه مى‏ گویید...» " نساء / آیه 43 ".

اصولا پنج بار امتناع ورزیدن از شرب خمر در روز، كه تقریبا اكثر ساعات روز را دربر مى‏ گیرد، نوعى تمرین و دل كندن از شرابخوارى براى مسلمانان محسوب مى‏ شد، همین تمرین آنان را از نظر روانى آماده ‏ى انتقال به مرحله‏ ى بعدى یعنى امتناع كامل از شراب خوارى كرد كه این مرحله نیز با نزول آیه‏ اى كه شراب را به طور كامل و قطعى تحریم كرد، تكمیل شد.

(یا أیها الذین آمنوا انما الخمر و المیسر و الأنصاب و الأزلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون - انما یرید الشیطان أن یوقع بینكم العداوة و البغضاء فى الخمر و المیسر و یصدكم عن ذكر الله و عن الصلاة فهل أنتم منتهون)

«اى كسانى كه ایمان آورده ‏اید شراب و قمار و بت ها و ازلام (كه یك نوع بخت ‏آزمایى بود) پلیدند و از عمل شیطانند، از آنها دورى كنید تا رستگار شوید شیطان مى‏ خواهد در میان شما به وسیله ‏ى شراب و قمار عداوت ایجاد كند و شما را از ذكر خدا و از نماز باز دارد آیا (با این همه زیان و فساد و با این نهى اكید) خوددارى خواهید كرد؟!» " مائده / آیه 90 و 91 ".



قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد

سایت راسخون سابق