سوره بقره

آیه 247


(و قال لهم نبیهم ان الله قد بعث لكم طالوت ملكا قالوا أنى یكون له الملك علینا و نحن أحق بالملك منه و لم یؤت سعة من المال قال ان الله اصطفاه علیكم و زاده بسطة فى العلم و الجسم و الله یؤتى ملكه من یشاء و الله واسع علیم)

آیات مرتبط: 141، 116 نساء - 200، 159، 28 آل عمران - 31 حج - 96 مریم - 23 مائده - 88 حجر

موضوعات: روانشناسى اجتماعى - پویایى‏ هاى گروه - رهبرى - صفات رهبر در متون اسلامى

منبع: روانشناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى - صفحه 437 تا 441

صفات رهبر در متون اسلامى

در متون اسلامى، صفاتى براى رهبر در نظر گرفته شده كه بعضا با صفات رهبران در متون روان‏شناسى هم‏پوشى دارد. در این جا به صفاتى اشاره مى‏ شود كه براى هدایت كامل گروه ‏ها به منظور افزایش كارایى گروه، انجام وظایف و در عین حال رضامندى اعضاى گروه، لازم شمرده شده و هر چه این صفات در رهبر كامل‏تر باشد، تأثیر او بر اعضاى گروه بیش‏تر خواهد بود. بخشى از صفات رهبر به جنبه‏ هاى شناختى باز مى‏ گردد كه از جمله آنها، هوشمندى، " 1 " علم و دانش " 2 " وسیع و ایمان به خدا " 3 " با توجه به نقش مؤلفه شناختى در ایمان، است. هوشمندى در متون روان‏شناسى نیز مورد تأكید قرار گرفته است و معمولا رهبران گروه‏ها هوشمندتر از زیردستان هستند (هولندر، 1378) البته اثرگذارى رهبر بر گروه و هدایت آن معمولا مستلزم هوشى در حد متوسط یا بیش‏تر است، هر چند تفاوت بسیار در هوش رهبر ممكن است تأثیر رهبر را كم‏تر كند، به طورى كه در این شرایط درك متقابل رهبر و اعضاى گروه مشكل مى‏ شود (كریمى، 1376). دانش رهبر معمولا به وظایف گروه مربوط مى ‏شود كه در روان‏شناسى و تعالیم اسلام هر دو مورد توجه قرار گرفته است. شناخت كامل هدف، اصول و موازین فعالیت گروه، نقاط ضعف، اولویت‏ ها و موانع، مهارت در برنامه‏ ریزى " 4 " در متون اسلامى، و شناخت موقعیت و اعضاى گروه و تخصص لازم، در متون روان‏شناسى مورد توجه قرار گرفته است.

در رهبران فرهمند ایمان گروه از عوامل مهم اثرگذارى شمرده شده و در متون اسلامى نیز مى‏ توان دلایلى بر آن یافت، " 5 " ولى تعالیم اسلامى ایمان به خدا را به خصوص از عوامل اساسى هدایت گروه و تأثیرگذارى بر اعضاى آن اعلام كرده است. شرك و بى ‏ایمانى فرد را دچار سرگردانى و حیرت مى‏ كند " 6 " و چنین فردى در رهبرى گروه نیز دچار مشكل خواهد شد. در مقابل، ایمان به خدا موجب جلب عواطف مثبت اعضاى گروه " 7 " نسبت به رهبر مى‏ شود. ایمان به خدا آثار روانى متعددى از قبیل توكل بر خدا " 8 " و استقامت و پایدارى در فرد " 9 " دارد كه هدایت گروه را تسهیل مى‏ كند.

متون اسلامى در بعد عاطفى نیز به صفاتى براى رهبر اشاره مى‏ كند كه از جمله آنها شجاعت، صبر و استقامت و علو همت است. براساس تعالیم اسلام شجاعت " 10 " مانع گرایش افراد به برخى اعضا و رها كردن دیگران مى‏ شود. صبر و استقامت رهبر در محدوده وظایف گروه، مانع از ضعف و سستى او در برابر فشارها و موقعیت‏ هاى دشوار مى‏ گردد. " 11 " علو همت رهبر به گونه‏اى كه اهداف و مقاصد عالى را در پیش گیرد و در آرمان خواهى بلند نظر و در هدف گیرى‏ ها وسعت دید داشته باشد، در كارآیى گروه " 12 " و تأثیر بر اعضاى آن نقش مهمى دارد " 13 " به علاوه، انگیزش رهبر به میزان همت او باز مى ‏گردد. " 14 " هرچه همت او پایین‏ تر و به اهداف پست‏ تر متمایل باشد، گروه را به سطح نازل ‏ترى سوق مى ‏دهد یا در هدایت گروه ناموفق خواهد بود. " 15 " علو همت، در ایجاد بردبارى نیز - كه از عوامل مؤثر در رهبرى است - تأثیر دارد. " 16 " در متون روانشناسى نیز بر نقش شجاعت رهبر در نیرودهى به اعضا و احیاى گروه تأكید شده است. شجاعت برنامه‏ هاى رهبر را از نظر عاطفى معنادار مى‏كند. مطالعه 200 مدیر شواهدى بر این امر فراهم مى‏ آورد (دوبرین، 1994). علو همت نیز صفتى است كه مى‏تواند میل به پیشرفت و رسیدن به اهداف والا را دربر گیرد.

پاورقی
1- «یحتاج الامام الى قلب عقول» (غررالحكم، ج 6، ص 472)
2- «و لا الجاهل فیضلهم بجهله» (نهج‏البلاغه، خطبه 131)
3- (و لن یجعل الله للكافرین على المؤمنین سبیلا) (نساء / 141)، (لا یتخذ المؤمنون الكافرین أولیاء من دون المؤمنین) (آل عمران / 28)
4- «و افضلهم حلما، و اجمعهم علما و سیاسة» (تحف‏العقول، ص 123؛ نهج‏البلاغه، نامه 53) «اعلمكم بعواقب الامور» (الاحتجاج، ج 10، ص 46)
5- آنچه در روابط عاطفى بین رهبر و پیروان و بحث فرهمندى رهبران اسلامى گفته شد، شاهدى بر این امر است.
6- (و من یشرك بالله فقد ضل ضلالا بعیدا) (نساء / 116)، (و من یشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطیر) (حج / 31)
7- مریم / 96
8- (و على الله فتوكلوا ان كنتم مؤمنین) (مائده / 23) و بسیارى از آیات دیگر
9- (یا أیها الذین آمنوا اصبروا و صابروا) (آل عمران / 200)
10- تعبیراتى كه اشاره به قدرتمندى حاكم دارد و روایات مربوط به ضعف رهبرى در ابوذر را مى‏توان شاهدى بر شرط شجاعت و صبر لازم در رهبر دانست (منتظرى، 1409)
11- «الصبر مدفعة، عدة للبلاء، عون على كل امر، اعون شى‏ء على الدهر، اول لوازم الاتقان واحد الظفرین» (شرح غررالحكم، ج 1، صص 196، 195، 49 و 327 و ج 2، ص 6 و 19)
12- «الفعل الجمیل ینبى‏ء عن علو الهمه» (همان، ج 1، ص 365)
13- «من رقى درجات الهمم عظمته الامم» (شرح غررالحكم، ج 5، ص 313)
14- «من كبرت همته كبر اهتمامه» (همان، ص 176)
15- «من صغرت همته بطلت فضیلته» (همان، ص 210) من دنت همته فلا تصحبه (همان، ص 443)
16- «الحلم و الاناة توأمان ینتجهما علو الهمه» (نهج‏البلاغه، حكمت 460)

در مورد صفات جسمانى رهبر به امورى مانند تنومندى و قدرت جسمانى، جذابیت ظاهرى، وضعیت ظاهر، سن و سال و قد و قامت اشاره شده است (هولندر، 1378). در متون اسلامى بر قدرت جسمانى " 1 " و تجربه ناشى از سن " 2 " در رهبر تأكید شده و جذابیت ظاهرى و عدم ویژگى تنفرآمیز در رهبران الهى مورد توجه قرار گرفته است. " 3 " البته نوع گروه‏ها و وظایف آن‏ها در میزان نقش هر یك از صفات فوق در هدایت مناسب گروه تعیین كننده است. صفات جسمانى به نفوذ رهبر بر اعضاى گروه مى‏افزاید و گاه در صفاتى مانند اعتماد به نفس رهبر و قوت روانى او تأثیر دارد. رؤساى جمهور آمریكا معمولا قدى بلندتر از میانگین مردم این كشور و رقباى ناموفق داشته ‏اند. زیبایى، جذابیت و شكوه نیز از افراد را تحت تأثیر قرار مى‏ دهد و رهبران گاه براى تأثیرگذارى از جذبه و ظاهر مطلوب خود استفاده مى‏ كنند. مطالعات نشان مى‏ دهد كه هم مردان و هم زنان براى تحقق اهداف خویش از جذبه ظاهرى استفاده مى‏ كنند (دوبرین، 1994). در مورد سن و سال رهبر، علاوه بر تصور عمومى مبنى بر كم ‏تجربه بودن جوانترها، ناپختگى و نداشتن ثبات عاطفى مى‏ تواند عامل روانى مخالفت با جوان‏ترها را تقویت كند و میزان اثرگذارى رهبر بر گروه را كاهش دهد.

تعالیم اسلام، صفات دیگرى را براى رهبر لازم مى‏ شمارد كه مى‏ توان آن‏ها را در دسته صفات رفتارى و اخلاقى در نظر گرفت. برخى از این صفات عبارتند از عدالت فردى، صداقت، تواضع، حلم و سعه صدر. رهبر علاوه بر این كه باید عادلانه عمل كند، در زندگى شخصى و فردى خود نیز باید پایبند به موازین اخلاقى و اسلامى باشد و از حد تقوا پا فراتر ننهد. " 4 " عدالت فردى در واقع عامل برقرارى عدالت اجتماعى است؛ زیرا ناتوانى در مهار خویش و اداره جنبه‏ هاى روان شناختى خود، موجب ضعف اثرگذارى بر دیگران مى‏ شود. نداشتن حاكمیت بر خویش، باعث انحراف از اصول و زمینه‏ ساز ترجیح منافع شخصى بر اهداف گروهى مى‏ شود. خداوند پیامبر (ص) را به تواضع در برابر مردم فرا مى‏ خواند " 5 " و از سیره ‏هاى عملى على (ع) در دوران حكومت خود تواضع در برابر مردم بود. حضرت در شرایط مختلف از مردم مى ‏خواست كه مانند رهبران متكبر و جبار با او رفتار نكنند، و حتى آنان را عتاب كرده، از این گونه اعمال باز مى‏ داشت. " 6 " هم‏چنین به مردم مى‏ گفت هم‏چون جباران با او سخن نگویند. " 7 " و به والیان مناطق مختلف توصیه مى‏ كرد كه در برخورد با مردم شیوه متواضعانه‏ اى داشته باشند؛ زیرا كه خداوند تكبر را براى انبیاى الهى نمى‏ پذیرد و به آنها امر مى‏ كند كه در برابر مؤمنان نهایت تواضع را در پیش گیرند. " 8 " در جاى دیگر، حضرت على (ع) به برخى كارگزاران خود توصیه مى‏ كند: «براى مردم بال خویش را بگستر». " 9 " این توصیه در واقع كنایه از رفتار بسیار متواضعانه در برابر مردم است.
سعه صدر و حلم - كه تا حدى با انعطاف‏ پذیرى مطابقت دارد - از صفات اخلاقى است كه شرط لازم نفوذ در مردم شمرده شده و در قرآن به صراحت گفته شده است كه نرمى و انعطاف پیامبر (ص) در برابر مردم موجب جذب آنها شد و اگر پیامبر (ص) با شدت رفتار مى‏ كرد مردم از اطراف ایشان پراكنده مى ‏شدند " 10 ".
امیرمؤمنان (ع) به فرمانداران خود توصیه مى‏ كرد در عین جدیت در انجام وظایف، انعطاف پذیرى در پیش گیرند. " 11 " سعه صدر - كه ابزار رهبرى، " 12 " مهم‏ترین اصل اداره امور " 13 " و وسیله تأثیرگذارى اعلام " 14 " شده است - یك ویژگى روان شناختى با آثار مانند انعطاف پذیرى، حلم، صبر و آرامش روانى است. در مقابل آن، تنگ نظرى، جمود و عدم انعطاف و تحمل كم، از آفات رهبرى گروه محسوب مى‏ شود؛ زیرا موجب پراكندگى اعضا و دلسردى آنها در انجام وظایف مى‏ گردد.

پاورقی

1- (وزاده بسطة فى العلم و الجسم) (بقره / 247)
2- (رأى الشیخ احب الى من جلد الغلام» (نهج‏البلاغه، حكمت 86) «و لا تجربة افادها من حوادث الدهور» (همان، خطبه 91)
3- امام خمینى، چهل حدیث، ص 210
4- بحارالانوار، ج 40، ص 336
5- (و اخفض جناحك للمؤمنین) (حجر / 88)
6- نهج‏البلاغه، حكمت‏هاى 37 و 322
7- «فلا تكلمونى بما تكلم به الجبابرة» (همان، خطبه 216)
8- «كره الیهم التكابر و رضى لهم التواضع... و خفضوا اجنحتهم للمؤمنین» (همان، خطبه 192)
9- «فاخفض لهم جناحك» (همان، نامه 27)
10- (فبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولك) (آل عمران / 159)
11- «فالبس لهم جلبابا من اللین تشویه بطرف من الشدة» (نهج‏البلاغه، نامه 19)
12- «آلة الریاسة سعة الصدر» (همان)
13- «الحلم رأس السیاسة» (غررالحكم، ج 1، ص 197)
14- «بالحلم تكثر الانصار» (میزان الحكمه، ج 2، ص 515)

قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی-محسن عباس نژاد

سایت راسخون سابق